"बाबा" ची भिंत !

लिमिटेड माणुसकी

2011-11-13T11:41:00.001-08:00

आमच्या ऑफिसमध्ये इतर ऑफिसेसमध्ये असतात तसाच एक पोस्ट विभाग आहे. आलेली पत्रं आणि जाणारी पत्रं ह्यांचं काम बघणारा विभाग. त्यामध्ये कुणाकुणाची आलेली पत्र ऑफिसभर फिरून पोचवण्याचं काम करणारा एक मनुष्य आहे. रोज सकाळी मी ऑफिसात पोचल्यानंतर २०-२५ मिनिटांनंतर तो मी बसतो त्या मजल्यावर कुणाकुणाची पत्र, लिफाफे पोचवायला येतो. मी माझ्या मजल्याच्या अगदी दरवाजातच दरवाजाकडे तोंड करून बसतो आणि त्यात मला अटेन्शन डेफिसिट डिसॉर्डर असण्याचा संभव असल्यामुळे हलकीशीही हालचाल झाली की माझं लक्ष विचलित होतं, त्यामुळे येणार्‍या जाणार्‍या प्रत्येक व्यक्तिकडे माझं लक्ष जातंच. आणि सहसा इथली सगळीच लोक सकाळी दिसणार्‍या अगदी अनोळखी माणसालाही ग्रीट करतात, तद्वतच गेली तीन वर्षं तो मला रोज सकाळी ग्रीट करतो आणि मी त्याला. गेल्या तीन वर्षांच्या ओळखीनंतर फायनली दोनेक महिन्यांपूर्वी तो माझ्याशी बोलायला थांबला. पण त्याला येतं फक्त इटालियन. अगदी गेल्या वर्षीपर्यंत मला तोडकंमोडकंही इटालियन बोलता येत नसे, पण आता थोडंफार बोलू शकतो त्यामुळे आमचा थोडाफार अर्थपूर्ण संवाद झाला. त्यावरून मला एक आश्चर्यकारक गोष्ट कळली, की इतर काहीकाही अगदी शिकल्या-सवरलेल्या इटालियन माणसांनाही भारतीय माणसांच्या इथे असण्याचा जो एक सल आहे, तो ह्या अल्पशिक्षित आणि ऑफिसातील खालच्या स्तरावर काम करणार्‍या माणसाला मात्र अजिबात नाही.
मी इथे केवळ अजून सहा महिनेच असेन, हे ऐकल्यावर त्याला जेन्युईनली वाईट वाटल्याचं मला जाणवलं. आधी त्याला वाटलेलं की मी इथेच नोकरी करतो. आणि अशी चुकीची समजूत असूनही त्याला भारतीय लोक इथे असण्याचं वाईट न वाटणं मला स्पर्शून गेलं.
त्यानंतर इथे एक विचित्र घटना घडली. लिबियन युद्धामुळे बरेच निर्वासित समुद्र पार करून इटलीत शिरले. ते मुख्यत्वे लिबियात काम करणारे परदेशी कामगार. म्हणजे एकतर आफ्रिकन्स किंवा पाकिस्तानी/बांग्लादेशी (ज्यांच्या देशांनी त्यांना परत नेण्याची कुठलीही सोय केली नाही). तर रेडक्रॉसनं त्या सगळ्यांना मिलानमध्ये आणलं आणि चक्क आम्ही ज्या फोर-स्टार रेसिडन्समध्ये राहतो, तिथेच त्यांची राहण्याची सोय केली. आमचा रेसिडन्स लॉसमध्ये चालला होता आणि रेडक्रॉसकडून मिळाणारा भरघोस पैसा हा हमखास कमाईचा मार्ग, हे इंगित आम्हाला नंतर कळलं. पण संपूर्ण गोर्‍या माणसांच्या लोकॅलिटीमध्ये आफ्रिकन आणि बांग्लादेशी/पाकिस्तानी मजूरांना आणून टाकल्यानं थोडंसं विचित्र वातावरण निर्माण झालं. त्यात भर म्हणजे रेडक्रॉस त्यांना देत असलेल्या सोयी - फुकट जेवण, कपडे, सायकली, मोबाईल फोन्स, इंटरनेट. सामान्य टॅक्सपेयिंग इटालियन माणसास राग न येता तरच नवल. आम्हाला भेटणारा प्रत्येक इटालियन ह्या गोष्टीबद्दल प्रचंड राग व्यक्त करतो. आणि गंमत म्हणजे आम्हालाही त्या निर्वासितांचा हेवा वाटतो. कदाचित मत्सर हा शब्द योग्य असेल. तद्दन मूर्खपणा आहे तसं वाटणं म्हणजे, मनाविरूद्ध देशाबाहेर, घराबाहेर राहणं ह्याबद्दल कुणाचा हेवा वाटण्यात काही अर्थ आहे का? पण वाटतो. त्याची कारणं अनेक आहेत.
पहिलं म्हणजे बालिश कारण, त्यातले पाकिस्तानी/बांग्लादेशी कुठल्याही ऍन्गलनी घरापासून दूर आहेत म्हणून दुःखी असल्यासारखं वाटत नाही. आमच्यातल्या अनेकांचा (इन्क्ल्युडिंग मी) असा कयास आहे की ते खरे लिबियन वॉर रेफ्युजीज नाहीच आहेत, ते असेच कुठल्यातरी बोटीत बसून (जसे नॉर्मली युरोपात घुसतात) तसे आलेत आणि लिबियन वॉरच्या नावाखाली मजा मारताहेत आणि इथेच सेटल होतील.
दुसरं म्हणजे अजून बालिश, त्यांना फुकटात इटालियनही शिकवतात आणि कदाचित इथे सेटल व्हायला मदतही करतील, आणि आम्हाला साधं वर्किंग व्हिजा एक्स्टेन्शन मिळवायचं म्हणजे मारामारी. हे म्हणजे अधिकृतरित्या प्रयत्न केले तर त्रास आणि असं बोटीत बसून आलं की मजा. (बोटीत बसून येणं ही मजा नाही हे अर्थातच अधिक विचार केल्यावर आणि त्यामागची केविलवाणी अपरिहार्यता जाणवल्यावर कळतं).
तिसरं म्हणजे बालिशाहूनही बालिश, ह्या लोकांमुळे आजूबाजूचे गोरे कधीकधी आम्हालाही निर्वासित समजतात. आता कुणी म्हणेल त्यात काय? पण इट हर्ट्स. वंशवादाचं आणि वर्गवादाचं माईल्ड स्वरूप आहे हे. आम्ही इंजिनियर आहोत, नोकरी करतो बाकायदा आणि यू इक्वेट अस विथ दीज पीपल? गोर्‍या वंशवादाच्या दाट सावलीखाली चाललेली भुर्‍या वंशवादाची आणि वर्गवादाची घुसमट. ऑसम.
चौथं आणि थोडंफार प्रॅक्टिकल कारण म्हणजे, ह्या लोकांपैकी बर्‍याच लोकांना इंग्लिशची मारामारी आणि एव्हढ्या मोठ्या हजार खोल्यांच्या हॉटेलात ते सुरूवातीला बावरून गेले होते. त्यामुळे त्यांना त्यांच्या खोल्याही लक्षात राहत नसत. मग रात्री अपरात्री फिरून आल्यानंतर ते चुकीच्या खोल्यांच्या बेल्स दाबत. बरं इथे पीप-होल्स नसल्यामुळे कळत नाही कोण ते. मग गोंधळ, गैरसमज. त्यात काळ्या लोकांबद्दल आपल्या मनात असलेली अनामिक भीती, जणू ती जनावरंच आहेत. अर्थात, त्यांनी काही कमी उपद्रव केले असं नाही. उगाच लोकांच्या घरांच्या बेल्स मारून नेलकटर आहे का? चाकू आहे का? असले धंदे करणेही चालू होते (अर्थात ह्यामध्ये पाक/बांगला आघाडीवर होते कारण त्यांना आपली भाषा येते). दिवसरात्र कॉरिडॉर्समध्ये फेर्‍या मार, मोठमोठ्याने गप्पा आणि हास्यविनोद. पण अर्थातच ते अशिक्षित कामगार लोक, त्यांच्याकडून तुम्ही काय अपेक्षा करता? ते काय बॉरबॉन किंवा स्कॉच पीत ब्रिज खेळत बसणारेत? असो. पण ज्यांच्या बायका आणि पोरं दिवसभर घरी एकटी असायची त्यांना ह्या लोकांचा प्रचंड वीट आला होता. ते आजही ह्या लोकांना शिव्या घालतात. त्यांच्याजागी ते बरोबर असणार, ह्यात वादच नाही. पण मला माझा स्टँड नक्की काय आहे हे आजही माहित नाही.
आता कुणी विचारेल, फोर स्टार हॉटेलमध्ये ह्या लोकांना कसंकाय ठेवू दिलं? तर पैसा हे एक कारण आधीच सांगितलं आणि दुसरं म्हणजे, जसे आमच्या कंपनीतले लोक हॉटेलात राहतात, तसेच आमच्या हॉटेलचं पोलिसांशीही कॉन्ट्रॅक्ट आहे. आमच्या हॉटेलात पोलिसही बरेच राहतात. त्यामुळे ह्या लोकांवर आपसूकच जरब आणि कंट्रोल राहतो. पुन्हा रेडक्रॉसचे लोक असतातच.

तर ही सगळी पार्श्वभूमी अशासाठी की परवा माझ्या ऑफिसातल्या पोस्टवाल्या मित्राशी पुन्हा भेट झाली. ह्यावेळेस कॉफी मशीनवर. मी आणि माझा एक मित्र त्याच्याशी बोलत होतो. गप्पा भारतीय सिनेमावरून तुम्ही कुठे राहतावर आल्या. मग जागेचं नाव सांगताच तो म्हणाला की मी तिथे काही वर्षं कामाला होतो. हे बोलल्यावर माझ्या मित्रानं सध्याच्या ह्या काळ्या लोकांच्या फुकट राहण्या/जेवण्याबद्द्ल त्याच्या भावना त्याला बोलून दाखवल्या, मी त्याचा चेहरा निरखत होतो. आणि तो बोलला, "ते बिचारे निर्वासित आहेत रे. काय करणार आपण? परवाच मी एका निर्वासिताबद्दल बातमी पाहिली. कचर्‍याच्या डब्यात पडलेली बाटली उचलून त्यातला उरलेला ज्यूस पित होता."
त्या माणसाला प्रत्यक्ष स्थिती काय आहे ह्याची जास्त कल्पना नसावी. कारण इथल्या निर्वासितांची तशी चैनच चालू आहे. पण तरीही त्याच्याइतकीच, किंबहुना त्याच्याहूनही कमी माहिती असलेले वेल-टू-डू सुशिक्षित इटालियन लोकही त्या लोकांना ऍट स्लाईटेस्ट प्रोव्होकेशन शिव्या घालायला कमी करणार नाहीत. पण एक अल्पशिक्षित, अल्प पगारावर काम करणारा सामान्य इटालियन मनुष्य ह्या घटनेकडे कुठलाही चष्मा न घालता, निव्वळ माणुसकीनं पाहताना बघून मला एकदमच हलायला झालं.
तो ज्या नजरेनं आम्हाला बघतो, त्याच नजरेनं त्या निर्वासितांकडे पाहतो आणि त्याच नजरेनं इतरही कुठल्या अगदी श्रीमंत इटालियन माणसाकडेही पाहतो. कुठे शिकला असेल तो हे? जे आमच्या ऑफिसात काम करणारे काही गोरे इंजिनियर्सही नाही शिकू शकले? जे आम्हीसुद्धा वर्षानुवर्षं शिकूनही आणि गोर्‍यांचे जुलूम सहन करूनही नाही शिकू शकलो? आमची माणुसकी लिमिटेडच का राहिली?

'शिंडलर्स लिस्ट' पाहिल्यानंतर मी ओस्कार शिंडलरबद्दल वाचत होतो. त्यामध्ये शिंडलरनं नक्की हे सगळं का केलं? आपला जीव आणि आपली सारी संपत्ती पणाला लावून त्यानं एव्हढ्या ज्यूंचे प्राण नक्की का वाचवले? अचानकच एक संधीसाधू कारखानदार इतका मानवतावादी कसा झाला? ह्याची उत्तरं शोधताना शिंडलरला एका मुलाखतकारानं विचारलं. तेव्हा शिंडलरचं उत्तर अतिशय साधं होतं, "मी त्या सगळ्यांना ओळखत होतो. आणि जेव्हा तुम्ही कुणाला ओळखता तेव्हा तुम्ही त्याच्याशी एका किमान सभ्यतेच्या पातळीनं वागता."
बस? इतकंसं कारण? त्यासाठी सर्वस्व पणाला लावण्याइतकं?
तो म्हणतो मी ओळखतो, म्हणजे काय ते त्याचे मित्र किंवा कौटुंबिक मित्र नसतात. ती त्याच्यासारखीच चालती बोलती माणसं असतात, ज्यांना तो रोज बघतो.
अर्थातच अनेक कंगोरे असतील शिंडलरच्या मनात. कितीतरी मोठी द्वंद्व उद्भवली असतील. अगदी सगळं संपल्यावरही, मी गाडी विकली असती तर अजून दहा जीव वाचले असते हे म्हणून शोक करणार्‍या शिंडलरच्या मनाचा ठाव कुठल्याही भाषेतल्या कुठल्याही शब्दांनी घेण निव्वळ अशक्य आहे. पण त्याचे साधे शब्द एक साधी भावना दाखवतात. माणुसकीची भावना. एक माणूस दुसर्‍या माणसाशी कसा वागतो बस.

इतकं साधं आहे सगळं. पण तसं वागणं महा कर्मकठीण. माणसांतली माणुसकी बाहेर यायला बरेचदा त्याच्यातल्या माणसावरच हल्ला होणं गरजेचं ठरतं. जसं, 'डिस्ट्रिक्ट ९' सिनेमातला विकस जसजसा माणसापासून परग्रहवासीय जीवांमध्ये ट्रान्स्फॉर्म होत जातो, तसतसं त्याच्यातलं माणूसपण, त्याच्यातली माणुसकी वाढत जाते.
थोडक्यात, माणसाचा जन्म घेऊन माणूस बनणंच जगातली सर्वांत कठीण गोष्ट आहे असं म्हणायला हरकत नाही.

मुखवटा

2011-11-07T12:34:00.001-08:00

"डॉक्टर, हे घ्या आजचं पत्र!" नर्सनं एक कागद आणून डॉ. म्हांब्रेंकडे दिला.
"हे तेच का?" अभिजीतनं विचारलं.
"होय." डॉक्टर तो कागद नीट निरखत म्हणाले. "लिखाण बरंचसं गचाळ होऊ लागलंय." डॉक्टर तो कागद अभिजीतच्या हातात देत म्हणाले.
"ह्म्म. म्हणजे केस बिघडत चाललीय की सुधरत चाललीय." अभिजीत त्या लेखनाचा अर्थ लावायचा प्रयत्न करत होता.
"मला वाटतंय सुधारणा आहे. कारण बिघडलेलं हस्ताक्षर म्हणजे त्याच्या दुसर्‍या पर्सनालिटीचा त्याच्यावरचा कंट्रोल कमी कमी होतोय."
"पण कदाचित हे फ्रस्ट्रेशन वाढल्याचंही लक्षण असू शकतं ना? म्हणजे, विथ ऑल ड्यू रिस्पेक्ट डॉक्टर, पण माझ्या थिसिससाठी मी इतर ज्या केसेस बघितल्या, त्यावरून असं वाटलं मला."
"ह्म्म शक्य आहे." डॉक्टर चष्म्याची काच साफ करत म्हणाले.
अभिजीत ते पत्र निरखून वाचू लागला.

-----

फेड इन. पाण्याची मोठी लाट दरवाज्यावर एकदा धडकते. फेड आऊट. कट टू बेडरूम. पाच वर्षांचे सुशील आणि आयुब पलंगावर घाबरून बसलेत. कट टू आऊटसाईड. पाण्याची लाट खिडक्यांवरही आदळतेय. कट टू इनसाईड. पाण्याचा लोट दरवाजा तोडून आत शिरतो आणि हॉलमधला टीपॉय त्यात वाहतो आणि फिशटँकचा स्टँड कोलमडल्यामुळे फिशटँकही पाण्यात पडतो. प्रिफरेबली फिशटँक न फुटता, पाण्यातच तरंगत राहतो. आतल्या माशांच्या मोशनवर झूम इन. थोड्याच वेळात कशावरतरी आपटून फिशटँक फुटेल तोपर्यंत फॉलो करायचा. कट टू बेडरूम. सुशील आणि आयुब एकमेकांना घट्ट धरून बसलेत.चादरी स्वतःभोवती गुंडाळून. कट टू आऊटसाईड बेडरूम. पाण्याचा लोंढा बेडरूमचा दरवाजाही तोडून आत शिरतो. कट टू आऊटसाईड. पाण्याचा दुसरा लोंढा खिडक्या तोडून आत शिरतो. कट टू स्काय व्ह्यू. चहूकडे पाण्याचं थैमान. पाण्याखाली गेलेली घरं. भल्याथोरल्या झाडांचे नुसते दिसणारे शेंडे. कट टू बेडरूम. आयुब छताजवळच्या झरोक्यात थोडासा अडकतो आणि त्यातून बाहेर फेकला जातो. कट टू शेजारच्या घराचं छप्पर. आयुब तिथेच बेशुद्ध पडलाय. पाऊस मंदावलाय. पाणी ओसरलंय. कट टू रोड. बंद पडलेल्या असंख्य गाड्या. कट टू वन पर्टिक्युलर कार. एक जोडपं काचा बंद असलेल्या गाडीत गुदमरून मेलंय. कट टू आयुब. तो डोळे चोळत उठतो आणि घराकडे बघतो. कट टू झरोका. अंगानं लहानसा आयुब त्यात अडकल्याचा फ्लॅश. पुन्हा झरोक्याचा स्टिल शॉट. अन मग हळूहळू कॅमेरा खाली येऊन उघड्या खिडकीवर स्थिरावतो. कट टू इनसाईड बेडरूम. सगळं अस्ताव्यस्त, पण कुठेही सुशील नाही. कॅमेरा एका मोडक्या फोटोफ्रेमवर स्थिरावतो. सुशील अन त्याच्या आईवडलांचा (बंद कारमधलं मृत जोडपं) फोटो. कट टू स्काय व्ह्यू. शहरभर पडलेल्या मोडक्या कार्स, घरांचे भाग, झाडं अन प्रेतं. कट टू आयुबचा क्लोज-अप. फेड आऊट.
एव्हढं लिहून त्यानं वर पाहिलं. दूरवर निरूद्देश नजर फिरवली आणि एक उसासा टाकून चहाचा अजून एक घोट घेतला. पुन्हा एकदा लिहिलेल्या मजकुराकडे पाहिलं. त्याला एकदम जडत्व आल्यासारखं वाटलं. हातातलं पेन त्यानं खाली ठेवलं आणि पुन्हा दूरवर पाहण्यात हरवून गेला.
"एक्सक्यूज मी." त्यानं आवाजाच्या दिशेनं पाहिलं. "मी तुमचा खूप मोठा फॅन आहे. रोज तुम्हाला इथे बसून लिहिताना पाहतो." त्याच्या चेहर्‍यावरचे त्रासलेले भाव पाहून तो पोरगेलासा युवक घाईघाईनं पुढे म्हणाला. "तुम्हाला डिस्टर्ब करायचं नव्हतं. पण उद्या मी देश सोडून दोन-तीन वर्षांसाठी शिकायला परदेशी चाललोय. तर जाण्यापूर्वी तुमची सही घ्यावी म्हणून तुम्हाला डिस्टर्ब केलं. खरंच सॉरी!"
तो हलकंसं हसला आणि त्यानं पेन उचललं. त्या युवकानं स्वतःच्या बॅगेतून चटकन त्यानंच लिहिलेलं एक पुस्तक काढलं आणि त्याच्यासमोर धरलं. त्यानं स्वतःच्या पुस्तकाचं कव्हर निरखलं. पुस्तकावर एका चेहर्‍याची सावली अर्धी काळी आणि अर्धी पांढरी काढलेली होती आणि मानेच्या मुळाशी 'मुखवटा' हे शीर्षक फराटे ओढल्याप्रमाणे लिहिलेलं होतं. आणि कोपर्‍यात त्याचं नाव. स्वतःचं नाव त्यानं बराच वेळ टक लावून पाहिलं आणि मग पुस्तकाच्या नावाकडे पाहून तो स्वतःशीच हसला. मग पहिल्या पानावर त्यानं संदेश लिहिला, "स्वतःची ओळख बनवा." आणि खाली स्वाक्षरी करून त्याला दिलं. एव्हढ्यात मोठे फटाके फुटल्याचा आवाज आला आणि पाठोपाठ काचा फुटल्याचा. दोघांचीही नजर आवाजाकडे गेली आणि त्यांच्या सर्वांगाचा थरकाप उडाला. दारात दोन मशीनगनधारी तरूण उभे होते. अन त्यांच्या कोवळ्या चेहर्‍यांवर खुनशी भाव होते. त्यांनी खिशातून दोन ग्रेनेड्स काढून भिरकावली. प्रतिक्षिप्त क्रियेप्रमाणे हे दोघेजण टेबलखाली शिरून पाहू लागले. धूर कमी झाल्यावर थोडं नीट दिसू लागलं एव्हढ्यात दोघांची बखोटी धरून एकानं त्यांना टेबलाखालून बाहेर ओढलं आणि त्यांच्यावर मशीनगन रोखून उभा राहिला. त्यांचं टेबल भिंतीकडे असल्यानं ते सापळ्यातच अडकलेले होते. दुसर्‍यानं बंदुकीचा धाक दाखवून उर्वरित टेबलांवरच्या अद्याप जिवंत असलेल्या लोकांना ह्यांच्याजवळ आणलं आणि एका ओळीत उभं केलं. ह्या गदारोळात तो लिहित असलेले कागद इतस्ततः पसरले. तो विषण्णपणे सर्वत्र पसरलेला रक्त अन मांसाचं थारोळं पाहत होता. त्यानं असंच थारोळं कित्येक वर्षांपूर्वी पाहिलं होतं, फक्त कारणं वेगळी अन कर्ते वेगळे. त्यावेळेसचं संकट अस्मानी होतं, ह्यावेळेस इन्सानी. त्याच्यासोबतचा मुलगा पुरता गर्भगळित झाला होता.

-----

"हे काही नीट वाचता येत नाहीये डॉक्टर." अभिजीत वाचण्याचा प्रयत्न सोडत म्हणाला.
"मजकूर नेहमी तोच असतो, त्यामुळे मला सवयीनं वाचता येतो." डॉक्टर स्मित करत पुढे म्हणाले. "तुमच्यासाठी सुरूवातीच्या काळातलं एक पत्र काढतो." असं म्हणत डॉक्टर उठून त्यांच्या कपाटाकडे गेले.
"पण असं नक्की काय घडलं होतं त्यादिवशी की ह्यांच्या डोक्यावर इतका परिणाम झाला." अभिजीत म्हणाला.
"नक्की काय घडलं ते, ते स्वतः सोडून कुणालाच माहित नाही आता." डॉक्टर एक फाईल काढत पुढे म्हणाले, "नेहमीच्याच कॅफेमध्ये बसून पुढच्या सिनेमाची स्क्रिप्ट लिहित होते. तेव्हा अतिरेकी हल्ला झाला. अतिरेक्यांनी ग्रेनेड्स फेकली आणि अंदाधुंद गोळीबार केला. हे एका प्रेताखाली अडकले आणि चारीबाजूंनी रक्तामांसाचा खच पडला होता. हे निश्चेष्ट पडून राहिल्यामुळे बहुतेक हे जिवंत की मेलेले ते अतिरेक्यांनाही कळलं नसावं, त्यामुळे ते तिथून निघून गेले. पुढे अतिरेक्यांचंही एन्काऊंटर झालं. त्यामुळे त्या कॅफेमध्ये असलेल्यांपैकी हे एकटेच जिवंत आहेत आता."
डॉक्टरांनी एक कागद काढून अभिजीतसमोर धरला.

-----

"भाईजान, जल्दीसे उडा डालते हैं सबको, आगे भी जाना है. यहां से स्टेशन और फिर हो सके ते अस्पताल में जाके बाकी भाईयों की मदद करनी है!" ह्या वाक्यानं सगळ्यांचीच गात्रं गोठली. पण त्याच्या चेहर्‍यावर एक वेगळंच समाधान झळकू लागलं. तो वेगळ्याच नजरेनं त्या हलणार्‍या बंदुकींच्या नळ्यांकडे पाहू लागला. त्याला काही ऐकू येईनासं झालं. ते रक्त-मांसांचं थारोळं अन पस्तीस वर्षांपूर्वीची ती चित्र, सगळं एकामागोमाग एक त्याच्या डोळ्यांपुढे फिरू लागलं. आणि अचानक बंदुकीच्या नळीच्या धक्क्यानं तो भानावर आला.
"चले पँट उतार." दोघांमधला एकजण त्याच्या बरगडीवर बंदुकीची नळी आपटत त्याला दटावत होता. त्याला काहीच कळेना.
"चल उतार साले पँट, नहीं तो ऐसेही उतार दूंगा गोली." असं म्हणून त्यानं बंदुकीची नळी त्याच्या बक्कलात अडकवून ओढली आणि त्याची पँट खाली पडली. बंदुकीची नळी त्यानं जेव्हा अंतर्वस्त्रात घातली तेव्हा त्याचं डोकं ताळ्यावर आलं आणि त्याला सगळ्या गोष्टींचा संदर्भ लागला. त्याचं लक्ष बाकीच्यांकडे गेलं आणि बंदुकीचा दस्ता त्याच्या डोक्यात बसला आणि तो खाली पडला. डोक्यात पुढचा काही विचार येण्याच्या आतच उभ्या सगळ्यांवर गोळ्यांचा वर्षाव झाला. तो जमिनीवर स्वतःच लिहिलेल्या कागदांच्या आणि रक्त-मांसाच्या चिखलात पडला होता. "मुझे भी मारो. मुझे भी मारो." असं त्याला ओरडावंसं खूप वाटत होतं पण तोंडातून शब्दच फुटत नव्हते. त्याची सही मागणार्‍या मुलाचं प्रेत त्याच्या अंगावरच पडलं होतं आणि त्याला अचानकच खूप जडत्व आल्यासारखं वाटू लागलं. तो तसाच निपचित पडून राहिला.

-----

अभिजीत परत परत ते पत्र वाचत होता.

"तारीख - २७ नोव्हेंबर

सुशील,

कुठे आहेस तू? आहेस ना तू खरंच? तू असायलाच हवंस रे. तू जर नसशील तर कसं चालेल. मी किती ओझी उचलू रे! हे ओझं असह्य होत होतं म्हणून मी ते उतरवायचा प्रयत्न करत होतो. पण त्यात दुसरंच ओझं डोक्यावर आलं. आणि आता हे नुसतंच असह्य नाही तर अशक्य झालंय. मी एकटा हा भार उचलू नाही शकणार. एक तर तू ये, नाहीतर मला यावं लागेल. आजपासून शंभर दिवस मी तुझी वाट पाहीन. त्यानंतर मी तुझ्याकडे येईन.

तुझाच आयुब."

"हा आयुब नक्की कोण डॉक्टर?" अभिजीत म्हणाला.
"हा सुशीलकुमारांचा लहानपणीचा जिवलग मित्र."
"?"
"सुशीलकुमारांच्या आई-वडलांकडे घरकामाला येणार्‍या बाईचा तो मुलगा. ते लहान असताना, घरकामाची बाई आयुबला सुशीलकुमारांच्या घरी सोडून इतर घरी कामांना जायची. ज्यादिवशी अचानक पूर आला, त्यादिवशी सुशीलकुमारांचे आई-वडील पावसाचा रागरंग बघून अत्यावश्यक सामानाचा साठा करावा ह्या इराद्यानं बाहेर पडले आणि लगेच येता येईल हा अंदाज असेल कदाचित, पण त्यांनी मुलांना घरीच ठेवलं. अन बाहेर मात्र ट्रॅफिकचे बारा वाजले आणि अचानक आलेल्या पुरानं सगळंच गणित बिघडवलं. पुरात सुशीलकुमार वाचले, पण आयुब मात्र कुठेतरी वाहून गेला. तो कुठे गेला ते कुणालाच कधीच कळू शकलं नाही. सुशीलकुमारांच्या आई-वडीलांना त्यांच्या पालकांनी, प्रेमविवाह केल्यामुळे टाकलं होतं. पण ह्या दुर्घटनेनंतर त्यांनी कधी तोंडही न पाहिलेल्या आपल्या नातवाला जवळ केलं, अन सुशीलकुमारांचं आयुष्य वाया जाण्यापूर्वी सावरलं. पण त्या जखमेच्या खुणा त्यांच्या मनावरून कधीच पुसल्या गेल्या नाहीत. त्यांनी आजवरची सगळी पुस्तकं आयुबला डेडिकेट केलीत आणि प्रत्येक सिनेमाच्या सुरूवातीला त्यांच्या आई-वडलांच्या फोटोनंतर ज्या ओळी लिहून येतात, त्यात हा सिनेमा आयुबला डेडिकेट केल्याचंही लिहून येतं."
"येस, येस, तो फोटो जो येतो, तो पुरातूनही वाचलेला त्यांच्या आई-वडीलांचा एकमात्र फोटो आहे नाही का? तो अर्धा फाटलेला आहे पुरात. वडलांचं धड आणि सुशीलकुमार अख्खेच त्यामधून गायब आहेत. फक्त आई आणि वडलांचा चेहरा."
"होय बरोबर. तर असा हा आयुब. इम्प्रेशनेबल एजमध्ये असं झाल्यावर मनावरचे ओरखडे कायम राहतात." डॉक्टर गंभीरपणे म्हणाले.
"तरी मृत्यूच्या तांडवामुळे डोक्यावर परिणाम होणं समजू शकतो मी. पण पस्तीस वर्षांपूर्वी ताटातूट झालेल्या मित्राच्या पात्राची कल्पना करून आपण स्वतःच तो आहोत असं कल्पून मग स्वतःलाच रोजरोज पत्र लिहिण्याचं कारण मला समजू शकत नाहीये." अभिजीत म्हणाला.
"आधी मला पण कळत नव्हतं की ह्या दोन घटनांचा संबंध कसा लावायचा. मग त्यांच्या सेक्रेटरीनं मला सांगितलं की जेव्हा हा हल्ला झाला, तेव्हा ते ज्या सिनेमाची स्क्रिप्ट लिहित होते, तो त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यावरच बेतलेला होता. त्यांची आत्मकथा. त्यामध्ये ते पाच वर्षांचे असताना आलेला तो पूर आणि त्यामध्ये ते कसे त्यांच्या मित्राबरोबर अडकले आणि कसे ते एकटेच वाचले आणि ह्या सगळ्यामुळे त्यांच्या आयुष्याला वेगळंच वळण कसं लागलं, हे सगळं ते दाखवणार होते. कदाचित हा सगळा स्क्रिप्टचा एक भाग असेल जो ते तेव्हा लिहित होते. तशीही त्यांच्या सिनेमाची स्टाईल थोडी फँटॅस्टिकलच असते."
"पण म्हणून असं? दिवसरात्र फक्त त्याचाच ध्यास घ्यायचा, आणि इतका की आपण स्वतःच आयुब आहोत असं समजू लागायचं?"
"मानवी मनाचे खेळ शंभरातून नव्याण्णव वेळा कुणाच्याही समजण्यापलीकडचे असतात.

अभिजीत ते जुनं पत्र आणि त्यादिवशीचं ताजं पत्र ताडून पाहत होता. आणि एकदम तो चमकला.
"डॉक्टर, हे त्यांनी लिहिलेलं पहिलं पत्र आहे?"
"हो. का? काय झालं?"
"डॉक्टर, ह्याच्यावरची तारीख वाचलीत? २७ नोव्हेंबर."
"हो २६ नोव्हेंबरला दुर्घटना झाली आणि २७ ला ते इथे भरती झाले."
"डॉक्टर! आज ६ मार्च आहे." अभिजीत उठून उभा राहत म्हणाला.
"मग?" डॉक्टरांना कळेना.
"डॉक्टर आज शंभरावा दिवस आहे."
"डॅम!" डॉक्टर ताडकन उठत म्हणाले. टेबलावरची बेल वाजवत त्यांनी कोट उचलला आणि ते केबिनबाहेर पडले. पाठोपाठ अभिजीतही बाहेर पडला.
"नर्स, सुशीलकुमारांवर आज स्पेशल लक्ष ठेवा. आज काहीतरी होऊ शकतं. चला आधी माझ्यासोबत, मी एकदा चेक करतो त्यांना."
डॉक्टर अन अभिजीत नर्ससोबत सुशीलकुमारांच्या खोलीकडे गेले. नर्सनं खिडकीतून डोकावून पाहिलं.
"झोपलेत ते." नर्स म्हणाली अन तिनं दरवाजा उघडला.
डॉक्टर अन अभिजीत आत गेले. डॉक्टरांनी नस चेक केली अन त्यांना धक्काच बसला. दोन्ही हातांच्या नस इंटॅक्ट होत्या, गळा नॉर्मल होता. तेव्हढ्यात डॉक्टरांनी प्रेताचा खिसा चेक केला. आणि त्यांच्या डोक्यात प्रकाश पडला. त्यांनी प्रेताचं तोंड उघडलं आणि त्याच्या घशामध्ये कोंबलेला एक कागदाचा बोळा बाहेर काढला.
"स्मार्ट वे टू कमिट स्युसाईड." डॉक्टर उसासा टाकत म्हणाले.
"हे काय आहे?" अभिजीतला कळेना.
कागदाचा बोळा उघडत डॉक्टर म्हणाले, "आयुबचा लहानपणीचा फोटो. ते कायम स्वतःजवळ ठेवायचे. नो वन थॉट ऑफ धीस."
अभिजीत तो फोटो निरखत होता. 'कुठल्यातरी मोठ्या फोटोतून फाटून उरलेला वाटतोय.' तो स्वतःशीच म्हणाला.

(ही कथा मोगरा फुलला'२०११ च्या दिवाळी अंकातही इथे प्रकाशित झालेली आहे.)

बिल

2011-11-03T02:57:00.000-07:00

"साहेब, ह्यावेळच्या विस्तारातपण जर त्या समाजाला एकही मंत्री मिळालानाही, तर ते परत दहा आमदारांची धमकी द्यायलालागतील."

"अहोलक्ष देऊ नका तिकडे. दहाआमदारांच्या धमक्या गेली अडीच वर्षं देताहेत. समित्यांवरबसून मजा मारायला मिळतेय, तीपण जाईल त्यांची. पुन्हा दहानं मोठा फरकपडायचा नाही, तीन-चार इथून तिथून सहज मिळून जातील. तुम्हीत्यापेक्षा गृहमंत्रीपदाचं काय करता येतं ते बघा. मागच्याअतिरेकी हल्ल्यात राजीनामा घेतला होता आपण आबांचा, आतातर एक निवडणुकही उरकलीय, बराचकाळ गेलाय. पुन्हा बसवा त्यांनाच."

"अहोपण साहेब ते मित्रपक्षाचे लोक.."

"त्यांनाबोंबलू दे हो. त्यांची मलिदेवाली खातीजाणार नाहीत तेव्हढं बघा म्हणजे झालं. आणिदोन-चार राज्यमंत्री इथे-तिथे देऊन टाका."

"पणते ह्यावेळेस अजून मंत्री मागणार नाहीत कशावरून."

"मागतीलना, पण आमदार आपले जास्त आहेत. गेल्यावेळेस त्यांचे जास्त होते, तेव्हात्यांची दादागिरी आपण सहन केली. आघाडीचाधर्म आहे तो!"

"ह्म्म.. पण साहेब, ह्याविस्ताराची आत्ता फारशी गरज नव्हती. फुकटचमित्रपक्षाला दोन-चार मंत्रीपदं खैरातीतद्यावी लागणार, आपले आमदार कमी होते, तेव्हा आपल्याला खूपच कमी मंत्रीपदं होती."

"भाऊ, अहो आपल्याला आपले अपक्ष राखायचेत की नाहीत? आणि उद्या विकास पार्टीवाल्यांची कुलंगडी बाहेर पडली आणित्यांचा राजीनामा मागायची आपल्यावर पाळी आली, तरत्यांचे वीस आमदार राजीनामे फडकवतील, तेव्हासाठीबॅक अप हवा आपल्याकडे."

"ह्म्म."

-----

"एअकबर, ती हातोडी दे रे." विनय ओरडला.

पंधरा वर्षांचा अकबर धावत धावत हातोडी घेऊन आला. विनयनं अलगद खाली वाकून ती हातोडी घेतली आणि मग सराईतपणेबांबूंच्या त्या सांगाड्यावरून चढत वर गेला. कोपर्‍यावरतीखिळा ठोकून त्यात कापडाचं टोक अडकवलं आणि पुढच्या कोपर्‍याकडे गेला. अकबर कुतूहलानं हे सगळं पाहत होता.

भव्य मैदानावरती तितकाच भलाथोरला तंबू उभारण्याचं काम सुरूहोतं. दुसर्‍या दिवशी मंत्रिमंडळाचा शपथविधीतिथे होणार होता. वातानुकूलित तंबूचंबांधकाम युद्धपातळीवर सुरू होतं. मैदानाच्यादुसर्‍या कोपर्‍याशी डेकोरेटर्सचा तांत्रिक चमू काहीतरी करत होता. विनय भल्याथोरल्या बांधकामामध्ये कुठेतरी हरवलेला पाहून अकबरतांत्रिक चमूचं काम पाहण्यासाठी निघून गेला.

"कायरे अकबर, कधीपासून लागलास शेठकडे?" दुपारी टपरीवर जेवताना विनयनं विचारलं.

"कलहीच." अकबर तिखट लागल्यामुळे नाकातून वाहणारंपाणी पुसत म्हणाला.

"तुलाकाही शाळा-बिळा नाही का?"विनयनं अचानक विचारलं.

अकबरला क्षणभर सुचेचना काही. त्यानंटेबलावर नजर फिरवली, सगळेदमलेभागलेले जीव बकाबक खात होते, फक्तविनय थांबून अकबरच्या उत्तराची वाट पाहत होता.

"महिन्याभरापूर्वीअब्बा वारले माझे..."

"बसबस. कळलं मला. जेवआता." विनय एकदम घाईघाईतत्याला पुढे बोलू न देता म्हणाला.

-----

एक जुनाटशी ऍम्ब्युलन्स थडथडत म्युनिसिपल हॉस्पिटलच्याकंपाऊंडमध्ये शिरत होती, तेव्हाचविनय हॉस्पिटलच्या गेटसमोर रिक्षातून उतरला. रिक्षावाल्यालापैसे दिले आणि लक्षपूर्वक हाताचा आधार देऊन रिक्षामधून आपल्या आईला उतरवू लागला.

"तिथेलाईनमध्ये जाऊन बसा." इमर्जन्सीवॉर्डातल्या नर्सनं कोर्‍या चेहर्‍यानं भल्याथोरल्या हॉलच्या एका टोकाकडे बोटदाखवत म्हटलं.

विनय खोकणार्‍या आईला आधार देत कोपर्‍याकडे निघाला. 'जुनी असल्यामुळे प्रशस्त बिल्डिंग्ज आहेत.' विनय मनाशीच विचार करत होता.

दोनेक तास लाईनमध्ये बसून आणि आईचा खोकला वाढतच चालल्यानंत्याचा संयम संपला. त्यानंमोबाईलवरून मित्राला फोन लावला आणि थोड्याच वेळात तो एका खाजगी क्लिनिकमध्ये पोचला. चटकन एक्स-रेकाढण्यात आला आणि त्याला एका डॉक्टरांचा रेफरन्स देण्यात आला, आणि त्यांच्या कन्सल्टेशन रूमसमोर नेऊन त्याला बसवण्यात आलं. आतला पेशंट बाहेर आला की पुढचा नंबर त्याचा.\

डॉक्टरांची फी फार जास्त नसली तरी बजेटच्या बाहेरच होती, पण आईच्या तब्येतीपुढे काहीच नव्हतं.घोळ तिथेच झाला होता. आईलाटीबी झाल्याचं निदान होतं. तिलाहॉस्पिटलाईज करणं भाग होतं. त्यातल्यात्यात चांगलं पण स्वस्त असं हॉस्पिटल डॉक्टरांनीच सजेस्ट केलं. आणि औषधं लिहून दिली, जीहॉस्पिटलच्या डॉक्टरांना वाचायला देण्यास सांगितलं.

त्यानं आईला हॉस्पिटलाईज केलं आणि मग डॉक्टरांनी लिहून दिलेलीऔषधं हॉस्पिटलच्या डॉक्टरांच्या परवानगीनुसार घेऊन आला. आईलाकदाचित तीन-चार दिवस तिथेच राहावंलागेल असं त्याला डॉक्टरांनी सांगितलं होतं आणि तिच्या वॉर्डबाहेर रात्रीथांबण्याची परवानगी दिली. मगतो धावतपळत घरी गेला आणि आईसाठी काही हलकं जेवण तयार करून पुन्हा हॉस्पिटलला पोचला.

-----

"तुझेवडील मिल्ट्रीत होते ना? त्याचाकाही उपयोग होत नाही काय सरकारी हॉस्पिटलांमध्ये?" रमाकांतविचारत होता. विनयनं शेठकडे फोन करूनकळवलं होतं की दोन दिवस यायला जमणार नाही म्हणून. शेठआधी पगार कापायची धमकी देत होता, पणआई आजारी आहे सांगितल्यावर एक दिवसाची भरपगारी रजा मंजूर केली होती. मग शेजारीच चालू असलेल्या साईटवर काम करणारा रमाकांत त्यालाभेटायला हॉस्पिटलात आला होता.

"त्याचाकाही उपयोग नाही रे." विनयशून्यात बघत म्हणाला.

"अरेचहा पी. थंड होईल."रमाकांत हातातल्या कटिंगचा एक घोट घेत म्हणाला. दोघे हॉस्पिटलबाहेरच्या टपरीवर बसले होते.

"माझाबाप युद्धात शहीद झाला. पणआम्हाला चक्राशिवाय काही नाही मिळालं." विनयथोडासा कडवटपणे म्हणाला.

"पैसे?"

विनय कुत्सित हसला, "मिळालेना. बाप मेल्याच्या तीन वर्षांनंतर मिळाले. माझी शाळा सुटली होती. वीरचक्रमोडून विकून झालं होतं आणि मीच गावच्या सुताराकडे काम करताना सुट्ट्या टाकूनसरकारी ऑफिसांमध्ये खेटे घालून ते मिळवले." विनयनंचहाचा एक घोट घेतला.

-----

"कायरे आई कशी आहे?" रमाकांतनंऑफिसात शिरणार्‍या विनयला पाहून विचारलं.

"डॉक्टरसांगताहेत बरी आहे आता. औषधंलिहून दिलीत आणि आराम करायला सांगितलाय. चाळीतचएक बाई डबा देतात, त्यांनासांगून आलोय."

"मगआजपासून काम सुरू तुझं?"

"होरे. म्हणून तर आलो.शेठनं एकच दिवस भरपगारी दिली होती रजा. आधीच हॉस्पिटलचं बिल अन औषधांच्या खर्चाचे लाखभर झाले रे. बँक अकाऊंट रिकामं होत आलंय. त्यातदोन दिवसाचा पगारही गेला."

"गेलानाही. तुझी रजा भरपगारी करायला सांगितलीयशेठनी." अकाऊंटंटचा असिस्टंट रघूम्हणाला. तो सिगरेट फुकून आत शिरत होता.

"कायसांगतोस?" विनयच्या चेहर्‍यावरएकदम वीतभर हसू उमटलं.

"अरेमोठा लग्गा लागला ना आपल्याला!" रघूत्याची पाठ थोपटत आत गेला.

विनयला अजून उलगडा झाला नाही.

"विनय, तू रमाकांतबरोबर जा. तोशपथविधीचा तंबू उतरवायचाय." सुपरवायझरसांगून आत गेला. विनय सही करायचं रजिस्टरशोधू लागला.

"अरेपण शपथविधी तर परवाच होता ना? आजकसा तंबू?" विनय सही करत म्हणाला.

"तोचतर लग्गा, रघू म्हणत होता तो. म्हणूनच शेठ खुषीत आहे." रमाकांतहसून म्हणाला. "चलरस्त्यात सांगतो."

------

गाडी चालवता चालवता रमाकांत बोलत होता, "अरे शपथविधी झाला आणि दहा नवे मंत्रीबनले. पण एकाही मंत्र्यानं पंडाल काढायचीऑर्डर दिली नाही. शेठनं तंबू तसाच ठेवला. दोन दिवस एक्स्ट्रा झाले. वीसलाखाचं जास्तीचं बिल झालं. शेठनंमंजूर पण करून घेतलं. सरकारलाकाय वीस लाख म्हणजे...."

(ही कथा जालरंग प्रकाशनाच्या 'दीपज्योती-२०११' ह्या दिवाळी अंकातही इथे प्रकाशित झालेली आहे.)

मृत्युदाता -३

2011-07-19T15:40:00.000-07:00

भाग -१ आणि
भाग -२ वरून पुढे

"रेखा, वर्तकसाहेबांकडे किती वाजता जायचं ठरलंय आपलं?" नरेंद्र शर्टाची बटणं लावत म्हणाला.
"दुपारी दीड वाजता!" ती गॅसचा नॉब बंद करत म्हणाली.
"ऑल द बेस्ट!" तो हसून म्हणाला आणि डोळ्यांवर गॉगल चढवून दरवाजाकडे गेला.
"तुलापण." ती हलकंच हसून म्हणाली.
तो दरवाजातून वळून हसला पण गॉगलमुळे त्याच्या डोळ्यांतले भाव दिसले नाहीत. त्याचे डोळे सगळंच सांगतात असं तिचं मत होतं.

-----

जशी पोलीसांची गाडी सायरन वाजवत धारावीच्या झोपडपट्टीत शिरली तशी एखाद्या मुंग्या लागलेल्या पदार्थावर फुंकर मारली की मुंग्याची जी हालचाल होते तशी माणसांची अस्ताव्यस्त हालचाल सुरू झाली. कातड्याच्या व्यवसायामुळे दरवळत असलेला उग्र दर्प सर्वत्र जाणवत होता.
"ह्या वासाच्या मास्कमागे अमली पदारर्थांचा साठा आणि वाहतूक करणं सोपं होतं." रमेश सहजच म्हणाला.
"इन्स्पेक्टर तुम्हाला माहित नसेल पण माझंही सुरूवातीचं पोस्टिंग मुंबईतच होतं." राजे म्हणाले.
रमेशनं चमकून पाहिलं, "पण मग.."
"मुंबईत टिकण्यासाठी भूक पाहिजे इन्स्पेक्टर आणि वरच्यांचं पोट भरलेलं ठेवता आलं पाहिजे." राजे विषादानं खिडकीतून बाहेर पाहत म्हणाले.
"किंवा नशीब." रमेशला राजेंच्या बोलण्यातली वेदना एकदम टोचली.
राजेंनी रमेशकडे पाहिलं आणि हलकंसं स्मित केलं.
शिंदे शिताफीनं बोळांमधून गाडी काढत होते. पण एका जागी मात्र गाडी अजून पुढे जाणं अशक्य होतं, तिथे रमेश, एसीपी राजे आणि शिंदे उतरले. रमेशनं शिंदेंना खूण केली आणि ते एका विवक्षित गल्लीत चटकन शिरले.
"त्याचं सो कॉल्ड गॅरेज ह्याच गल्लीत गेल्यावर आहे." रमेश शिंदे गेले त्या गल्लीकडे खूण करत राजेंना म्हणाला.
"मग आपण नाही जायचंय का तिथे?"
"गरज नाहीय, ते पहिलंच घर म्हणजे गॅरेज आहे, गाड्या गल्लीत शिरूच शकत नाहीत."
"ह्म्म." राजे चटकन तिकडे गेले, तोवर त्या घराचा समोरचा दरवाजा उघडला आणि आतून एक राकट दिसणारा पंचविशीचा काळाकभिन्न तरूण बाहेर आला. केस तेल लावून व्यवस्थित बसवलेले होते आणि कपडेही व्यवस्थित होते. राजेंनी त्याच्यावरून चटकन एक नजर फिरवली. चेहर्‍यावरचे उर्मट भाव आणि व्यवस्थित पेहराव ह्यांची सांगड बसत नव्हती.
"हा गगन महाडिक. बबनचा धाकटा भाऊ. दादाच्या गैरहजेरीत हाच धंदा चालवतो." रमेशनं माहिती दिली. एव्हढ्यात शिंदे घराच्या समोरच्या दरवाजातून बाहेर आले.
"बबनची बायको नाहीये घरात साहेब. कुठेतरी गेलेली दिसतेय."
"साहेब, बिना वॉरंटचे कसं काय तलाशी घेताय?" गगन थोडासा चिडून म्हणाला.
"तुझं कायद्याचं ज्ञान धंदा चालवायला वापरतोस तेव्हढं ठीक आहे. मी बिना वॉरंटचा तुला आत पण टाकू शकतो आणि तुझे सगळे अवयव बाहेरपण काढू शकतो." रमेश दरडावून म्हणाला. राजेंनी चमकून त्याच्याकडे पाहिलं.
"काय साहेब, गरीबांवर दादागिरी करा. तिथे मोठे खुनी जेल तोडून पळाले."
"त्यांच्याबरोबरच तुझा भाऊपण पळालाय हे तर माहितीच असेल तुला." राजे म्हणाले.
"मग मी काय करू शकतो त्यात? इथे तर तो आला नाही. आला तर तुम्हाला कळवेन मी."
"हा शहाणपणा तुझ्या गिर्‍हाईकांसाठी राखून ठेव." गगनच्या उद्धटपणामुळे राजेंचा पारा चढला होता.
"जा साहेब, मी कायपण केलेलं नाही आणि तुमची कायपण मदत करू शकत नाही. म्हात्रेसाहेबांना विचारा हवंतर." गगन छद्मी हसत म्हणाला.
रमेशनं राजेंच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि काही न बोलता वळला. राजे अनिच्छेनंच वळले. शिंदेंनी गाडी सुरू केली.
"तुम्ही वॉरंट वगैरे घेऊन का नाही निघालात. आणि हे म्हात्रेसाहेब म्हणजे.." राजे थोडे वैतागले होते.
"होय. तेच म्हात्रेसाहेब, आमदार म्हात्रे. तुम्ही असाल तेव्हाचा झोपडपट्टी दादा. ह्याच्याविरूद्ध कसलंही वॉरंट मिळवणं म्हणजे इथल्या पोलीस स्टेशनच्या थ्रू जाणं आणि म्हात्रे असताना ते अशक्य आहे. हा अन ह्याचा भाऊ म्हात्रेचे महत्वाचे इलेक्शन डोनर्स आहेत." रमेश मोबाईलशी खेळत म्हणाला.
"पण म्हणजे काय? आपण पुढे काय करायचं? आपण बबनला ऍलर्ट तर नाही केलं?"
"अजिबात नाही. उलट आपण अतिशय सरधोपट रस्ता वापरलाय. बबनच्या घरी जाण्याचा." रमेश शांतपणे म्हणाला.
"म्हणजे?"
"बबनला एव्हढी कल्पना नक्कीच असणार की आपण त्याच्या घरी सर्वप्रथम जाऊ. म्हणूनच त्यानं बायकोला गायब करून संदिग्ध वातावरणनिर्मिती करून ठेवलीय. आपण बायकोला शोधत बसणार, भावावर पाळत ठेवणार आणि रस्ता चुकणार, हेच त्याला हवंय."
"म्हणजे तुम्हाला म्हणायचंय की आता आपण हेच करून त्याला गाफील करायचं?" राजे विचारात पडून म्हणाले.
"यस. शिंदे तुम्ही त्याला मिळेल अशा जागी आपला मायक्रोफोन लावून आलात ना?" रमेशनं विचारलं. शिंदेंनी मान डोलावली. "त्यांना गाफील गाठणं हाच उपाय आहे." रमेश स्वतःशीच बोलल्यागत म्हणाला.
"पण जर हे दोघे भाऊ पार्टनर्स आहेत तर तुम्ही गेल्या वेळेस फक्त बबनलाच कसं पकडलंत?" राजेंनी विचारलं.
"गेल्यावेळी मी बबनवर पूर्ण माहिती गोळा केली होती. सगळ्या खबर्‍यांकडून बबनबद्दल सगळी माहिती येत होती पण बबनपर्यंत प्रत्यक्ष काहीच पोचत नव्हतं. फार चलाखीनं चोरीच्या गाड्यांमधून ड्रग्जचा धंदा चालवतात हे भाऊ. चोरीच्या गाड्यांची गॅरेजमध्ये दुरूस्ती आणि कायापालट करायचा, खोट्या नेमप्लेट्स लावायच्या आणि काळ्याबाजारात विक्री किंवा ड्रग्जच्या वाहतुकीसाठी वापर करायचा. मग मी तब्बल सहा महिने ह्या झोपडपट्टीत फिल्डिंग लावली आणि बबनच्या शेजारच्या गॅरेजवाल्याला चोरीच्या गाड्यांसाठी पकडलं. तोही चोरच पण बबनइतका पोचलेला नव्हे. त्याला पकडल्यावर आम्ही इथला वावर कमी करून टाकला आणि हे दोघे गाफील झाले. मग एक दिवस मोठ्या डीलची टीप घेऊन गगननं माणूस पाठवला. आणि त्याचा माग काढून आम्ही बबनला गाठला आणि बबनवर पाळत ठेवून डील होताना रंगेहाथों पकडलं. पण दुर्दैवानं त्यांच्या गाड्या चोरीच्या नव्हत्या, म्हणून फक्त बबनच गजाआड झाला आणि गगनपर्यंत आम्ही काहीच पोचवू शकलो नाही."
"पण मग आता कोऑर्डिनेशन कसं साधताहेत हे भाऊ?"
"मीपण तोच विचार करतोय." रमेश विचारात पडला आणि एकदम म्हणाला, "हे सगळं बबन जेलमध्ये असतानाच ठरलेलं असणार. जेलमधून पळण्याचा प्लॅन ठरल्यावरच. सर, तुम्हाला जेलमधल्या सगळ्या कम्युनिकेशनचा ऍक्सेस मिळेल ना? त्यावरून आपल्याला बराच काही अंदाज येऊ शकतो."
राजेंचा चेहरा आधी उजळला आणि मग पडला. रमेशच्या नजरेतून ते सुटलं नाही.
"काय झालं सर?"
"मला काही परमिशन्स रन कराव्या लागतील." राजे सारवासारव करत होते हे रमेशच्या लक्षात आलं.
"सर, एक गोष्ट विचारू?" रमेशनं राजेंचा अंदाज घेत विचारलं.
"विचारा."
"आपण फक्त बबन महाडिकचाच का विचार करतोय? एक केंद्रीय मंत्र्यांचा खुनी, एक कुख्यात चिटफंड घोटाळेबाज आणि एक नक्षलवादी असे तीन हायप्रोफाईल कैदी पळालेले असताना आपण फक्त बबन महाडिकचा का विचार करतोय?"
"कारण मला तेव्हढंच सांगितलं गेलंय. बाकी तिघांचा तपास वेगळं पथक करतंय." राजे म्हणाले.
"कोण?"
"ते कुणालाच माहित नाहीय."
"पण हे इंटररिलेटेड आहे, एकत्र तपास का केला जात नाहीय?"
"तो तुमचा आमचा प्रश्न नाही."
"पण मग जेलमधली कम्युनिकेशन्स?"
"मी परमिशन्स मिळवायचा प्रयत्न करतो, पण माझ्या मते त्याशिवायच आपल्याला पुढे जावं लागेल." राजे शून्यात बघत म्हणाले.
रमेश विचारात पडला. त्याला हे सगळंच विचित्र वाटत होतं.

-----

"बोला मालक." नरेंद्र गॉगल टेबलावर काढून ठेवत म्हणाला.
"हा फोटो आणि हे नाव."
हॉटेलचा मालक आणि नरेंद्र मालकाच्या प्रायव्हेट केबिनमध्ये बसून बोलत होते.
"प्रणव क्षीरसागर." नरेंद्रनं नाव वाचलं. "२५ लाख द्यायला तयार झाला आहात एव्हढं काय बिघडवलंय ह्यानं तुमचं?"
"ब्लॅकमेल करतोय मला तो."
"कशावरून?"
"तुम्हाला काय करायचंय?"
"हा माणूस खरंच मरण्यालायक आहे का? हे मला पटल्याखेरीज मी ही सुपारी घेणार नाही."
"काहीही काय? सुपारी किलर आहात का शहेनशहा आहात."
"तो तुमचा प्रश्न नाही. हे काम मी करावं असं वाटत असेल तर मला पूर्ण माहिती असणं भाग आहे. नाहीतर दुसरा माणूस शोधा."
"पण मग नंतर तुम्ही मला ब्लॅकमेल करू लागलात तर? तुमच्यावर विश्वास कसा ठेवायचा?"
"तुमच्याकडे पर्याय आहे?" नरेंद्र त्याच्या नजरेला नजर देत म्हणाला. गांजलेला मालक नवा सुपारी किलर शोधण्याच्या फंदात पडणार नाही ह्याची नरेंद्रला पूर्ण कल्पना होती.
"त्याचं असं झालं.." मालकानं सांगायला सुरूवात केली.

-----

बरोब्बर तीन वाजत आले होते. नरेंद्र त्या गेटसमोर जाऊन उभा राहिला. सिक्युरिटी कॅमेराजचं सर्किट चेकिंग आणि मेंटेनन्स चालू होता. इंदूरमधल्या सर्वांत मोठ्या वकीली फर्मचं ऑफिस होतं ते. 'वर्तक आणि शर्मा असोसिएट्स' बरेच छोटेमोठे वकिल आणि भरपूर क्लायंट्सची ये-जा सुरू होती. नरेंद्र त्यांच्यासारखाच काळा कोट घालून होता. वेगळेपण दर्शवणारा गॉगल काढून त्यानं खिशात टाकला आणि गेटमधून आत शिरून गर्दीत मिसळून तो मुख्यदरवाजातून आत शिरला. खिशातून एक ऍक्सेस कार्ड काढून ते पंच करून तो खाली मान घालूनच आत शिरला. सिक्युरिटी कॅमेराजचं काम सुरू असल्यानं सगळेच सिक्युरिटीवाले अस्ताव्यस्त फिरत होते. तो शांतपणे जिन्यानं चढून पहिल्या मजल्यावर गेला लंचटाईम सुरू असल्यानं तिथली टेबलं रिकामी होती. तो एका टेबलामागे लपला आणि त्या टेबलावरूनच दुसर्‍या टेबलावर फोन फिरवला. दोन-तीन रिंग्ज झाल्यावर समोरच्या काचेच्या दरवाजासमोरचा गार्ड फोन उचलायला आला आणि नरेंद्र कुणाच्याही नजरेस न पडता ऍक्सेस कार्ड पंच करून राखीव क्षेत्रात शिरला. तिथे फर्मच्या दोन मालकांची ऑफिसेस एकमेकाला लागून होती. लंच टाईम असल्यानं सेक्रेटरी जागेवर नव्हती. ह्यावेळेस फक्त शर्मासाहेबच केबिनमध्ये असतात. केबिनचा दरवाजा उघडून तो आत शिरला आणि त्यानं दरवाजा आतून बंद केला. शर्मासाहेबांनी वर पाहिलं आणि ते काही बोलण्याच्या आतच नरेंद्रनं कोटाच्या खिशातून बंदूक काढली आणि सलग चार गोळ्या झाडल्या. शर्मासाहेब जागच्याजागी गतप्राण झाले. गोळ्यांच्या आवाजानं गार्ड धावत आला आणि दरवाजा ठोकू लागला. दरवाजा तोडेस्तोवर नरेंद्रकडे तीन-चार मिनिटं होती. शर्मासाहेबांच्या आणि वर्तकसाहेबांच्या केबिनच्यामधोमध एक तिजोरी होती ज्यावर बोटांच्या ठशानंच उघडायची सोय होती. १०० पैकी ९९ वेळा माणसं तिजोरी उघडल्यावर स्कॅनरवरचा ठसा पुसत नाहीत. त्याप्रमाणे नरेंद्रनं खिशातून छोटं प्लास्टिक काढून तो ठसा घेतला आणि तो ठसा वापरून ती तिजोरी उघडली. त्यातली सगळी कागदपत्र घेऊन फोल्ड करून पँटमध्ये अडकवली आणि चटकन टेबलामागे गेला. खिडकीला ग्रिल्स होते, पण एअरकंडिशनरला नव्हते. लाथेनं त्यानं एअरकंडिशनर बाहेर ढकलला आणि त्या फटीतून तो बाहेर डोकावला. समोर कंपाऊंड वॉल होती ज्याच्या पलिकडे एक नाला होता. एसी पडल्याचा आवाज आल्याबरोबर कंपाऊंड वॉलवरून एक दोरी त्याच्यासमोर आली आणि त्यानं ती दोरी धरल्याबरोबर रेखानं कंपाऊंड वॉलवरून पलिकडे उडी मारली. त्याबरोबर नरेंद्रही ओढला गेला आणि गार्ड दरवाजा उघडून आत आला.
जेव्हा खून करून नामानिराळं राहायचं असतं तेव्हा सगळ्यांत उत्तम मार्ग म्हणजे दुसर्‍या कुणावर तरी खुनाचा आळ आणणं आणि तो जर रोज भांडणारा असंतुष्ट पार्टनर असेल तर अजूनच उत्तम. नरेंद्र आणि रेखानं गेला महिनाभर ह्या सगळ्याची तयारी केली होती. वर्तकसाहेबांचा वीक पॉईंट होता एस्कॉर्ट्स आणि अशाच एका सर्व्हिसच्या थ्रू रेखा त्यांना भेटली. गोड बोलून दोन तीन भेटींमध्ये ऑफिस आणि तिजोरीबद्दलची जुजबी माहिती मिळवली आणि सिक्युरिटी सिस्टमची माहिती पाळत ठेवून पूर्ण केली. ऑफिसात सुट्टीवर गेलेल्या माणसाचं ऍक्सेस कार्ड चोरलं आणि तीन भेटी होऊनही वाट पाहायला लावून शेवटी खुनाच्या दिवशी दुपारी वर्तकसाहेबांना हॉटेलात रूम बुक करायला सांगून बोलावलं.
खुनाचा आळ दुसर्‍यावर घालतानाही सरळ सरळ फ्रेम केल्यासारखं दिसेल असं करण्यात अर्थ नसतो. पुरावेही अगदी सटल असायला हवेत. त्याप्रमाणे खुनाच्या दोन दिवस आधी लेजर बीम मारून दोन सिक्युरिटी कॅमेरे नरेंद्रनं निकामी केले. सिक्युरिटी कॅमेरांमध्ये गडबड होतेय हे समजून वर्तकसाहेबांनी सिक्युरिटी कॅमेरांच्या मेंटेनन्सची ऑर्डर दिली. मग बरोब्बर ठरल्याप्रमाणे सगळं घडलं आणि पोलिसांनी वर्तकसाहेबांना अटक केली कारण तिजोरी शर्मासाहेबांच्या ठशानं उघडली ह्याचा अर्थ कुणीतरी विश्वासाचं केबिनमध्ये गेलं असावं असा पोलिसांचा अंदाज कारण नरेंद्रनं ग्लोव्हज घातल्यामुळे इतर कसलेही ठसे कुठेही नव्हते. आणि सिक्युरिटी कॅमेरे मेंटेनन्स करायची ऑर्डर वर्तकसाहेबांची आणि वर्तकसाहेबांनी हॉटेलमध्ये रूम बुक केली असली तरी खोट्या नावानं केली होती आणि ऐनवेळी रेखानं फोन करून त्यांना एस्कॉर्ट कंपनीच्या रेग्युलर मीटपॉईंटवर बोलावल्यामुळे त्यांच्याजवळ प्रवासात असल्यामुळे ऍलिबी नव्हती. मीटिंग पॉईंट ऑफिसजवळच होता आणि पोलिस चौकशीत रोझी नावाच्या ज्या एस्कॉर्टबद्दल वर्तकसाहेब बोलत होते, तशी कुणी एस्कॉर्ट रजिस्टर्डच नसल्याचं एस्कॉर्ट कंपनीनं सांगितलं.

क्रमशः

मृत्युदाता -२

2011-07-11T14:58:00.000-07:00

भाग -१ वरून पुढे

"इन्स्पेक्टर रमेश कुठे बसतात?" एक उंचसा, मध्यम बांध्याचा सावळा इसम विचारत होता.
हवालदार शिंदे त्याला घेऊन रमेशच्या टेबलाकडे गेले.
"नमस्कार, मी एसीपी बिपिन राजे."
"ओह्ह.. सर!" रमेशनं सॅल्यूट केला. शिंदेंनीही गडबडून सॅल्यूट केला.
"रिलॅक्स." राजे हसत म्हणाले.
"शिंदे, हे एसीपी राजे. सीबीआयकडून आलेत. एका केससाठी त्यांना आपली मदत हवीय."
"पर्टिक्युलरली तुमची!" राजे नजर रोखून म्हणाले.
"एनीटाईम सर. बसा ना! शिंदे, चहा सांगा साहेबांसाठी." रमेश खुर्चीकडे बोट दाखवत म्हणाला.
शिंदे गेल्यावर राजेंनी हातातली फाईल रमेशसमोर ठेवली.
"मला कमिशनर साहेबांनी थोडं ब्रीफिंग दिलं होतं." असं म्हणत रमेशनं फाईल उघडली आणि पहिल्या पानावरच्या फोटोवर त्याची नजर स्थिरावली.
"ह्याला ट्रॅकडाऊन करण्यात मला तुमची मदत हवीय." राजे म्हणाले.
"सर" नजर वर करत रमेश म्हणाला, "टेल मी द होल स्टोरी."
राजेंनी एक नर्व्हस हास्य केलं. "गेल्या आठवड्यात येरवडा सेंट्रल जेलमधून मनुष्यबळ विकास मंत्र्यांचा खुनी पळाला ही बातमी तर जगभर झालीय आता. तर त्याच्यासोबत जे तीन अजून कैदी पळालेत त्यातला एक हा आहे."
"ते मीही ऐकलं, पण चौघांपैकी सुरूवात ह्याच्यापासून का? हा मला पडलेला प्रश्न आहे." रमेश शांतपणे म्हणाला.
"हे बघा इन्स्पेक्टर, ते जाणून घ्यायची तुम्हाला खरंच काही आवश्यकता नाही. ह्याला पकडण्यासाठी मला तुमची मदत हवीय, कारण तुम्हीच ह्यापूर्वी ह्याला पकडलेलं होतं." राजे थोडे वैतागल्यागत वाटले.
रमेश त्यांच्याकडे निरखून पाहत होता. "असो. थोडी पार्श्वभूमी कळली असती तर त्याच्या मूव्हमेंट्सची भाकितं करणं सोपं झालं असतं एव्हढंच. पण राहू दे. आपण काहीच माहित नाही असं समजून सुरूवात करू."
राजेंनी फक्त एक नर्व्हस हास्य केलं.
रमेशला हे प्रेशर ओळखीचं होतं, फक्त ग्रेड वेगळी होती एव्हढंच. शिंदे चहा घेऊन आले. ते चहा ठेवून जात असता रमेशनं त्यांना खूण केली आणि ते तिथेच बसले. राजेंच्या कपाळावर पडलेली सूक्ष्म आठी रमेशच्या नजरेतून सुटली नाही.
"हा तपास शिंदेशिवाय अपुराच राहिल सर." रमेश म्हणाला.
राजेंनी फक्त हसून मान डोलावली.
"बबन महाडिक ऊर्फ मेकॅनिकला शोधण्याची पहिली जागा म्हणजे त्याच्या धंद्याची जागा. सर्वप्रथम आपल्याला त्याच्या भागात, अर्थात धारावीला जायला हवं."
रमेशनं निघण्याची तयारी सुरू करताच राजे म्हणाले, "पण काही प्लॅन वगैरे?"
"रिलॅक्स सर, तो तिथे आपल्याला अजिबात सापडणार नाही." राजेंच्या चेहर्‍यावरचं प्रश्नचिह्न पाहून तो पुढे म्हणाला, "तो आत्ता नक्कीच शहरात नसेल, तुम्ही आठवडाभरानंतरची गोष्ट करताय, तो धोक्याच्या वेळेस महिनोन्महिने धंद्याकडे फिरकत नाही. पण काहीतरी धागा नक्कीच हाती लागेल. चार-दोन माणसं उलटीपालटी करावी लागतील."
"पण वर्दीतच चलणार तिथे?" राजेंनी विचारलं.
"काही ठिकाणी वर्दीची वट चालते तर काही ठिकाणी जिगरीची, पण काही ठिकाणी दोन्ही लागतं, ही त्यातलीच एक जागा." रमेश हसत म्हणाला आणि उठून उभा राहिला.

-----

तो रेस्टॉरंटच्या एका कोपर्‍यात कॉफी पित बसला होता. पण त्याचं लक्ष कॉफीकडे कमी आणि दरवाज्याजवळच्या टेबलावर बसलेल्या सुटाबुटातल्या माणसाकडे जास्त होतं. नुकताच गल्ला चेक करायला आलेला मालक एकटक त्याच्याकडे पाहत होता. तिशीचा, मध्यम बांध्याचा, डोळ्यांवर काळा गॉगल चढवलेला तो कुठेतरी पाहिल्यासारखा वाटत होता.
सुटातल्या माणसाची प्रत्येक हालचाल तो टिपत होता आणि त्याची प्रत्येक हालचाल मालक.
"नाव काय तुमचं?" मालक त्याच्या टेबलावर बसत म्हणाला.
"अं.." त्याची तंद्री एकदम भंग पावली.
"नाव नाव.." मालक तोंडभर स्मित करत म्हणाला.
"नरेंद्र." तो शांत नजरेनं मालकाच्या डोळ्यांत डोळे घालत म्हणाला.
"तो चष्मा काढता का जरा. तुम्हाला कुठेतरी पाहिल्यासारखं वाटतंय." मालक हसत म्हणाला.
"माझे डोळे आलेत."
"आय कॅन टेक अ रिस्क."
तो लगेच उठून उभा राहिला, "तुमच्याकडे गिर्‍हाईकांना प्रायव्हसी द्यायची पद्धत नाही का?" तो जोरातच बोलला जेणेकरून आजूबाजूच्यांचं लक्ष वेधलं जाईल.
मालक त्याला हाताला धरून बसवत म्हणाला, "सॉरी सॉरी. एक काम होतं तुमच्याकडं."
"पण मला तुमच्याशी कसलंही काम नाही. हे घ्या तुमच्या कॉफीचे पैसे." तो टेबलावर पन्नासची नोट फेकत उठला.
"साहेब, कॉफीचे पासष्ट होतात." मालक बोलला.
"हं हं ठीक आहे." त्यानं वीसची एक नोट काढून टेबलावर फेकली. "बाकीचे टीप म्हणून ठेवा."
"हाहा.. ओके ओके.. बाय द वे, त्या साहेबांना सांगू का की तुम्हाला भेटायचंय म्हणून त्यांना. तोवर बसा इथे." मालक त्या सुटातल्याकडे निर्देश करून म्हणाला.
नरेंद्रनं गॉगलमागूनच एक तिखट कटाक्ष टाकला आणि मुकाट्यानं खाली बसला.
"तुम्ही केव्हापासून त्यांच्यावर नजर ठेवून आहात ते मी पाहतोय." मालक डोळे मिचकावत म्हणाला.
त्यानं मनातल्या मनात कपाळावर हात मारला.
"तुम्ही पीआय आहात?"
"पीआय?"
"प्रायव्हेट इन्व्हेस्टिगेटर."
"ओह्ह.. नाही नाही.. मी.." हीच वेळ होती ही ब्याद घालवायची. "मी कॉन्ट्रॅक्ट किलर आहे." तो शांतपणे म्हणाला आणि मालकाच्या चेहर्‍यावरचे भाव निरखू लागला.
मालक दोन क्षण विचारात पडला आणि म्हणाला, "परफेक्ट. मला वाटलंच होतं. तुमच्या कॉफी पिण्याच्या स्टाईलवरून आणि गॉगलवरून आणि.. मोज्यामधल्या छोट्या गनवरून."
त्यानं एकदम पँट सारखी केली. फासे उलटे पडले होते.
"माझं तुमच्याकडे तसलंच एक काम आहे." मालक डोळा मारत म्हणाला.
तेव्हढ्यात तो सुटातला माणूस उठून जाऊ लागला.
"माफ करा मला जावं लागेल." तो उठू लागला.
"ते साहेब आमचे रेग्युलर कस्टमर आहेत. त्यांचा मोबाईल नंबरही ठेवतो आम्ही." मालक.
त्यानं एक हात कपाळावर ठेऊन मान खाली केली आणि मोबाईलवरून काही मेसेज पाठवला. दरवाज्याजवळच्या दुसर्‍या टेबलावर बसलेली ती उठली आणि सुटातल्यापाठोपाठ बाहेर पडली.
"बोला. काय हवंय तुम्हाला." त्रासलेल्या स्वरात तो बोलला.
"ह्याचा मृतदेह." मालक मोबाईलवर एक फोटो दाखवत म्हणाला.
".." त्याला काय बोलावं तेच सुचेना.
"मग काय? करणार की.."
"हा घ्या फोन. लावताय की मी लावून देऊ? बंदूक मात्र बिना ओळखीची कुठेही चालते एव्हढं लक्षात असू द्या."
"सॉरी सॉरी. पण माझं हे काम खरंच अर्जंट आहे हो."
"हे काय टॅक्स रिटर्न किंवा म्युच्युअल फंड गुंतवणूक वाटली तुम्हाला?" तो पुरता वैतागला होता.
"मी कामासाठी माणूस कसा शोधायचा तेच बघत होतो गेले काही दिवस. तुम्ही अनायासेच हाती लागलात. मग करणार ना माझं काम. मी २५ लाख द्यायला तयार आहे."
त्याचे डोळेच विस्फारले गेले. क्षणभर काय बोलावं तेच त्याला सुचेना. मग सावरला आणि म्हणाला, "मी असं अनोळखी माणसांकडून कामं घेत नाही. तुमचा नंबर देऊन ठेवा मी उद्यापर्यंत तुम्हाला फोन करीन. हो की नाही ते तेव्हा पाहू."
मालकानं त्याच्याकडे कार्ड सरकवलं. ते घेऊन तो लगेच उठला आणि बाहेर पडला.

"आज फारच फालतूपणा झाला. नवशिक्यासारखा वागलास तू." ती चरफडत होती.
"इट हॅपन्स. ती जागाच तशी होती. सगळीच गिर्‍हाईकं मला उच्च्भ्रू गुन्हेगार वाटत होती. अन त्यातून, आपली पैशाची अडचण दूर व्हायचा मार्ग सापडलाय मला."
"डोन्ट टेल मी. तू कॉन्ट्रॅक्ट किलींग करणार आहेस?" तिचे डोळे विस्फारले होते.
"मी गंभीरपणे विचार करतोय. जर ज्याला मारायचंय तो मरण्याच्याच लायक असेल आणि हे काम करण्याचे आपल्याला पैसे मिळणार असतील तर काय हरकत आहे?"
"तुला वेड लागलंय? कुणी मरण्याच्या लायक आहे की नाही हे ठरवणारा तू कोण?"
"माझ्या निवडीवर आणि निर्णयक्षमतेवर कधीच कुणी विश्वास दाखवला नाही अन मी आयुष्यातून उठलो. आता जर माझ्या निवडीवर माणसांची आयुष्य संपणार असतील तर तो काव्यात्म न्याय ठरेल. बीसाईड्स, मी नाही मारलं तर कुणी दुसरा मारेलच की."
"ही सैतानी मनोवृत्ती आहे. मी ह्यात तुझ्यासोबत नाही."
"ठीक मग आपल्या पुढच्या सगळ्या कार्यक्रमासाठी पैसे कुठून आणायचे ते सांग."
तिच्याकडे बोलण्यासारखं काहीच नव्हतं. तो तिच्याशेजारी जाऊन बसला.
"विश्वास ठेव माझ्यावर. मी काही चुकीचं करणार नाहीये." ती अजून तशीच बसली होती. "माझ्यावर आजवर कुणीच विश्वास ठेवला नाही. तू पहिलीच. एकदा विश्वास ठेवलास आणि आपण इथवर आलोय. अजून एकदा फक्त."
तिनं त्याच्याकडे पाहून स्मितहास्य केलं.
तो पण हसला आणि उठून उभा राहिला. "वर्तकसाहेबांचं रूटीन पूर्ण रेकॉर्ड झालं की नाही?"
तिनं मानेनंच होकार दिला.
"सूट बाकी मस्त होता त्यांचा. कुठून शिवतात काही कल्पना आली का?" तो डोळे मिचकावत म्हणाला.

क्रमशः

मृत्युदाता -१

2011-07-05T13:57:00.001-07:00

"मला माफ कर आई. खरंच असं काही व्हावं अशी इच्छा नव्हती आई.. तू अन बाबांनी जी स्वप्न पाहिली होतीत ती पूर्ण करावीशी नेहमीच वाटत होती पण.. नाही जमलं आई!" त्याचा बांध फुटेल अशी आता त्याला भीती वाटू लागली.
"असं का बोलतोस? अजूनही सगळं ठीक होईल रे.. तू परत ये रे आता... तुला पाहायचंय एकदा.." आजूबाजूच्या एव्हढ्या गदारोळातही आईचा सद्गदित स्वर फोनवरूनही त्याला स्पष्ट जाणवला.
"आता फार उशीर झालाय आई... मला जावं लागेल.एक लक्षात ठेव नेहमी, माझं तुझ्यावर खूप प्रेम आहे आई."
"ते सांगायची गरज आहे का?" आई आता रडतच होती.
"बाबांना दे पटकन."
"अरे पण चाललायच कुठे?"
"बाबांना दे.." त्याचा आवाज थोडासा रूक्ष झाला.
"विकू.."
"बाबा.. मला माफ करा.. मी तुमच्यासाठी काही करू शकलो नाही. पण.. पण माझं तुमच्यावर खूप प्रेम आहे बाबा."
"अरे काय बोलतोयस तू? असं का बोलतोयस? निर्वाणीचं असल्यागत." आणि एकदम त्यांच्या उरात धडकीच भरली.
"टाटा बाबा!" त्यानं चटकन फोन कट केला.
बाबांनी कॉलर-आयडी चेक केला पण तिथे ब्लॉक्ड नंबर म्हणून दाखवत होतं.
डोळ्यांवरचा गॉगल उतरवून त्यानं डोळे पुसले. आजूबाजूला एक नजर फिरवली. भर उन्हाळ्यातल्या रणरणत्या दुपारीसुद्धा लोकांचा उत्साह वाखाणण्याजोगा होता. मराठवाड्यात राजकारण पिकतं म्हणतात ते खरं असल्याचं त्याला जाणवलं. त्यानं गॉगल परत चढवला आणि एका कोपर्‍यात बिसलेरीच्या पाण्याचे मोठे कंटेनर्स ठेवलेले होते, तिथे तो गेला. उन्हाळ्यामुळे तिथे बरीच लगबग होती. मोबाईलवर काहीतरी चाळे करताकरता बुटाच्या मागच्या भागानं एका विवक्षित ठिकाणी त्यानं उकरायला सुरूवात केली. तीन-चार इंच खणल्याबरोबर त्याच्या पायाला काहीतरी जाणवलं. तो थांबला. मोबाईलवर त्यानं एक नंबर टाईप केला आणि दोन मिनिटं तो नंबरकडे फक्त बघत राहिला. डोळ्यांच्या कडा पुन्हा पाणावत होत्या. त्यानं वर पाहिलं.
माननीय केंद्रीय मनुष्यबळ विकास मंत्री उत्तमराव बेळे-पाटील भाषणाला सुरूवात करत होते. आणि त्यांच्यासमोरचा अथांग जनसमुदाय आता बराचसा शांत आणि सुनियोजित झाला होता. भाषण सुरू झाल्यामुळे पाण्याच्या कंटेनर्सची आवक-जावक थंड पडली होती. काळ्या सफारी सुटातले सुरक्षारक्षक वॉकीटॉकी घेऊन मैदानाच्या चौफेर नजर फिरवत फिरत होते आणि फक्त प्रशिक्षित नजरेला दिसतील असे बिन-सफारीसुटातले साध्या वेशातले खाजगी सुरक्षारक्षक माणसांच्या गटांमध्ये मिसळून नजर ठेवून होते. मैदानांच्या प्रवेशद्वारांशी कसून तपासणी करणारे पोलीस आणि मेटल डिटेक्टर्स होते. सफारी सुटांच्या कमरेची पिस्तुलं शर्टावर आलेल्या फुगवट्यामुळे कमीअधिक प्रमाणात दिसत होती मात्र बिन-सफारीसुटवाल्यांचे शोल्डर होल्स्टर त्यांच्या ढगळ शर्टांमुळे दिसत नसले तरी प्रशिक्षित नजरेला त्यांच्यातल्या एकदोघांच्या खांद्यावर शर्टाखाली दिसणार्‍या काळ्या पट्ट्यावरून लक्षात येत होते. व्यासपीठावर मंत्रीमहोदयांसोबत गावच्या सरपंचापासून ते राज्याच्या पालकमंत्र्यापर्यंत सगळे छोटेमोठे पक्षपदाधिकारी बसलेले होते. आणि मंत्रीमहोदयांच्या पोडियमच्यामागे दोन महागातले सफारी सूट कमरेच्या पिस्तुलावर हात ठेवूनच उभे होते. आणि ह्या सर्वांखेरीज प्रचंड जनसमुदायाला रोखून धरणारे पोलीस हवालदार, व्यासपीठाच्या दोन्ही बाजूस उभे असणारे दोन सब-इन्स्पेक्टर्स आणि व्यासपीठामागे गाडीत बसलेला एसपी आणि एक इन्स्पेक्टर. छोटं गाव असल्यामुळे व्यवस्थित सिक्युरिटी कॅमेरे लावण्याची तसदी घेण्यात आलेली नव्हती पण रेकॉर्डसाठी म्हणून कॅमेरांचा देखावा केलेला होता. त्याचं लाईव्ह फूटेज एसपीच्या गाडीत होतं, पण ह्या कॅमेरांच्या रेंजमध्ये अनेक रिकाम्या जागा (ब्लाईंड स्पॉट्स) होत्या. आणि त्यातल्याच एका जागी आत्ता तो उभा होता.
त्यानं पुन्हा मोबाईलकडं पाहिलं आणि एकदाच 'कॉल' बटण दाबलं आणि फोन कानाला लावला. रिंग बराच वेळ वाजत होती. त्याचा जीव खालीवर होत होता. शेवटी फोन उचलला गेला आणि पलिकडून तो आवाज आला.
"हॅलो"
".." त्याच्या तोंडून शब्दच फुटेना. ते सगळे दिवस त्याच्या नजरेसमोरून सर्रकन गेले.
"हॅलो"
".." तो अजूनही निःशब्दच होता. तिचा आवाज तो कित्येक दिवसांनी ऐकत होता. ते सगळं जणू कालपरवाच घडल्यासारखं त्याला वाटलं.
"कोण बोलतंय?" तिनं निर्वाणीचं विचारलं.
"वसू.." त्याच्या तोंडून शब्द फुटले.
".." आता निःशब्द व्हायची पाळी तिची होती.
"मी बोलतोय."
"हं." काही सुचलं नाही की तिचा ट्रेडमार्क हुंकार.
"कशी आहेस?"
".."
"मला ठाऊक आहे हे.. तुला फोन करणं, चूक आहे.. पण.. एकदाच.. शेवटचं."
"हं... शेवटचं" ती हलकंसं विषादपूर्ण हसली.
"हाहा.." त्यालाही तेच आठवलं. "पण ह्यावेळेस खरंच शेवटचं.. म्हणजे एकदम शेवटचं शेवटचं."
"नेहमीप्रमाणे आपण कारणाशिवाय लांबड लावतोय."
"अरे हो." तिचा बोलणं तोडण्याचा प्रयत्न त्याला जाणवला. "तुला काही सांगायला फोन केला." आणि एकदम आपण काय बोलणार आहोत हे आठवून त्याच्या अंगावर काटा उभा राहिला. तिच्याशी बोलताना त्याला कसलंच भान राहिलं नव्हतं.
"काय?"
त्यानं घसा खाकरला. "वसू.. मला माफ कर गं!"
"कशासाठी?"
"सगळ्याचसाठी. जे जे काही झालं, त्या सगळ्यासाठी. माझ्यामुळे जी लोकं दुखावली गेली त्यासाठी आणि सर्वांत महत्वाचं म्हणजे, तू दुखावली गेलीस त्याच्यासाठी!"
"अरे पण.."
"बोलू दे मला. मी तुझ्यासाठी काहीच करू शकलो नाही असं फार वाटतं कधी कधी. पण खरं तर कुणाचसाठी काहीच करू शकलो नाही मी. अगदी स्वतःसाठीही. आज फक्त तुझ्याकडे माफी मागायला मी फोन केला आणि तुझा आवाज शेवटचाच कानात साठवायला."
"विवेक.." तिनं काही बोलण्याआधी फोन कट झाला होता.

त्यानं सिमकार्ड बाहेर काढलं. खिशातून लायटर काढला आणि सिमकार्ड पेटवलं. ते जवळपास पूर्ण जळल्यावर त्यानं जमिनिवर फेकलं आणि त्याचा चुराडा केला. मोबाईलची बॅटरी त्यानं आपल्या सफारीच्या खिशात टाकली आणि खिशातून दुसरं एक सिमकार्ड काढून मोबाईलमध्ये भरलं. जमिनीतल्या खड्ड्यातून पिशवी काढून त्यानं त्यातलं सामान खिशात टाकलं आणि सिमकार्डचा चुराडा आणि ती पिशवी असं दोन्ही त्या खड्ड्यात टाकून वरची माती पुन्हा सारखी केली. घड्याळ्याच्या पट्ट्यावरच्या पिनेनं मोबाईलची बॉडी उघडली आणि आतमध्ये आधीच तयार करून ठेवलेल्या दोन वायर्स शॉर्ट केल्या. मोबाईल परत सारखा केला आणि मैदानाच्या दुसर्‍या बाजूकडे चालू लागला. भाषण अर्ध्यावर आलं होतं. मैदानाच्या दुसर्‍या बाजूस खाजगी सुरक्षारक्षकांची कंट्रोल रूम होती. तिथे दोन साध्या वेषातले हवालदारही तैनात होते.
जिथे प्रचंड मोठी अन गुंतागुंतीची सुरक्षा व्यवस्था असते तिथे फक्त योग्य पेहराव आणि देहबोली असेल तर सहज काम बनतं. तस्मातच तो सफारी सूट आणि गॉगल घालून कंट्रोलरूमकडे गेला आणि हवालदारांकडे ढुंकूनही न बघता सरळ आत गेला. सरकारी सुरक्षेला कमी लेखणं ही खाजगी सुरक्षारक्षकाची पहिली खूण. त्यामुळे हवालदारांनी साहजिकच त्याच्याकडे दुर्लक्ष केलं आणि पुन्हा हवापाण्याच्या गप्पांमध्ये मग्न झाले. तो आत शिरून थेट मुख्य बोर्डकडे गेला आणि आपला मोबाईल तिथल्या टेबलावर सहजच ठेवत म्हणाला,
"सगळ्या वॉकीटॉकीचे सिग्नल्स नीट येताहेत ना हे पाहायला साहेबांच्या पीएंनी सांगितलंय."
"हो चेक करतो." मुख्य कंट्रोलर संशयानंच त्याची ओळख करायचा प्रयत्न करू लागला.
"तुम्ही..?"
"बरं झालं की फक्त साहेबांना मेसेज पाठवा." त्याचा प्रश्न पूर्ण व्हायच्या आतच त्याच्या पाठीवर थाप मारून आपला मोबाईल तिथेच ठेवून तो बाहेर पडला.
कंट्रोलरला त्याचा राहिलेला मोबाईल दिसला, त्यानं तो उचलला आणि काही माहिती मिळतेय का म्हणून चालू करायचा प्रयत्न केला, पण तो चालू होत नव्हता. त्यानं तो तिथेच कोपर्‍यात सरकवून ठेवला.
"कोण होता काय माहित? कुठले साहेब ते पण बोलला नाही." कानाला ब्ल्यूटूथ कम रेडिओ रिसिव्हर कम ट्रान्समिटर लावत कंट्रोलरची वाक्य ऐकत तो कंट्रोलरूमच्या तंबूबाहेर पडला आणि हवालदारांकडे पुन्हा दुर्लक्ष करत तो पुढे चालू लागला. त्यानं खिशातून एक सिगरेट काढली अन ती काढताना त्याच्या खिशातून काहीतरी पडलं. तो आत्ता ब्लाईंड स्पॉटमध्ये नव्हता. तो जिथे उभा होता तिथे आजूबाजूला ३०-४० माणसं होती अन तो मैदानाचा व्यासपीठापासून दूरचा कोपरा होता. त्यानं सिगरेट शिलगावली आणि एक झुरका मारून खाली फेकली. पायानं न विझवता, पायानं थोडीशी सारखी केली आणि तो माणसांमधून मैदानाच्या दुसर्‍या कोपर्‍याकडे वाट काढत चालू लागला. ब्ल्यूटूथवर त्याला कंट्रोलरूममधले संवाद ऐकू येत होते. त्यानं घड्याळाकडे नजर टाकली. दुपारचा एक वाजत आला होता. लोकांच्या पोटात कावळे कोकलण्याची सुरूवात झाली होती. हवालदार, सफारीसूट आणि बिन-सफारीसूट सगळेच वैतागले होते. मंत्रीमहोदयही भाषण आटोपतं घेण्याच्या मूडमध्ये होते. तो मैदानाच्या मध्याला पोचला आणि तिथून तिरक्या रेषेत कमीतकमी सुरक्षारक्षक मधे लागतील अशा बेतानं आत्मविश्वासानं व्यासपीठाच्या उजव्या बाजूकडे चालू लागला. त्याच बाजूला मंत्रीमहोदय भाषण देत होते. सिगरेट जसजशी जळत होती, ती वातीच्या जवळ जात होती आणि तो व्यासपीठाच्या जवळ. तो माणसांच्या तिसर्‍या रांगेजवळ पोचला. आता त्याच्यापुढे दोन रांगा, मग दोन हवालदार, त्यापुढे बॅरिकेड मग पाच फूट मोकळी जागा आणि मग एक सब-इन्स्पेक्टर आणि त्याच्याजवळ जिना. त्यानं परत एकदा घड्याळाकडे पाहिलं. मंत्रीमहोदयांचं भाषण संपत आलं होतं.
'सिगरेट आधीच विझली तर नसेल? कुणी विझवली तर नसेल? कुणाच्या लक्षात तर आलं नसेल?' त्याच्या डोक्यात प्रश्नांचं जंजाळ उभं राहिलं. तो 'प्लॅन बी' काय असेल ह्याचा विचार करू लागला. एव्हढ्यात ते झालं. मैदानाच्या दुसर्‍या कोपर्‍यात एकदम गलका झाला. माणसांमध्ये गोंधळ उडाला. लवंगी फटाक्यांच्या छोट्याशा माळेनं आपलं काम केलं होतं. ब्ल्यूटूथवरून त्याला कंट्रोलरूममधला गोंधळ ऐकू येत होता. अर्धे सफारीसूट घटनास्थळी धावले होते आणि ब्लाईंड स्पॉट नसल्यानं पोलिसांनाही एसपीच्या जीपमधून ऑर्डर्स सुटल्या होत्या. समोरचा सब-इन्स्पेक्टर वॉकीटॉकीला लागला होता. आणि दोन्ही हवालदार कोपर्‍यातल्या गर्दीच्या दिशेनं पाहत होते. त्यानं ब्ल्यूटूथ कम रेडिओ रिसिव्हर कम ट्रान्समिटरचं बटण दाबल्याबरोबर तिकडे कंट्रोलरूममध्ये मोबाईल ब्लास्ट झाला. मंत्रीमहोदयांनी भाषण थांबवलं आणि त्यांना त्यांच्यामागचे सफारीसूट दोन्हीबाजूंनी कव्हर करून जिना उतरू लागले एव्हढ्यात तो पुढे झेपावला. हवालदारांची नजर चुकवून बॅरिकेड ओलांडून तो सब-इन्स्पेक्टरच्या बाजूनं पुढे सरकला. कुणाला काही कळायच्या आत तो जिन्यावरून उतरलेल्या मंत्री अन त्यांच्या दोन सुरक्षारक्षकांसमोर उभा होता. त्यानं खिशातून ९मिमिची बंदूक काढली आणि पापणी लवायच्या आत दोन्ही सफारीसुटांच्या हातांवर एक एक गोळी घातली. लाथेनं त्या दोघांना बाजूला सारून त्यानं मंत्रीमहोदयांच्या छातीत तीन गोळ्या घातल्या. मंत्र्यांचं धूड जिन्यावर कोसळलं. त्यानं पटकन पुढे होऊन त्यांच्या मानेवर हात ठेवून ते मेल्याची खात्री केली आणि लगेच ती बंदूक स्वतःच्या डोक्याला लावून ट्रिगर ओढला.
गोळी झाडली गेली, पण हवेत आणि सब-इन्स्पेक्टरच्या अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे तो मंत्रीमहोदयांच्या मृतदेहावर कोसळला. सब-इन्स्पेक्टरनं त्याचे दोन्ही हात मागे दाबून धरले आणि उरल्यासुरल्या सगळ्या सुरक्षारक्षकांचा त्याला घेराव पडला. बीडमधल्या प्रचारसभेत सत्ताधारी पक्षाचा ताकदवान मंत्री प्राणघातक हल्ल्यात मृत्युमुखी पडला होता. पण विवेकचं काम अर्धवटच झालं होतं.

क्रमशः

प्रिझन ब्रेक - आदिम मानवी भावभावनांचा चित्तथरारक कोलाज

2011-06-19T09:14:00.000-07:00

परदेशी सिनेमांमधून नेहमीच दिसलेलं आणि भारतीय सिनेमामध्ये पूर्वी बरेचदा सांकेतिक पद्धतीनं दिसणारं किंवा सहसा नसणारंच आणि हल्ली हल्ली खुलेपणाने सामोरं येणारं एक अंग म्हणजे आदिम मानवी भावभावना. ज्याला रॉ इमोशन्स असं म्हणता येईल. म्हणजे उत्क्रांतीच्या पहिल्या टप्प्यापासून अस्तित्वात असलेल्या मूलभूत अशा भावना. सूड, द्वेष, हिंसा इत्यादी. भारतात आधीच्या काळात बहुतेककरून सिनेमे कौटुंबिक मनोरंजनाचा सोहळा म्हणून अभिप्रेत असल्याने त्यामध्ये अशा आदिम भावभावनांचं उघड प्रदर्शन म्हणजे एकतर सेन्सॉरची कात्री किंवा प्रौढ प्रमाणपत्र किंवा पडेल पिक्चर हे नक्की समजलं जायचं. पण हळूहळू परदेशी सिनेमांची भारतीय सिनेप्रेक्षकाला ओळख आणि सिनेमाची केवळ कौटुंबिक मनोरंजनापलिकडे जाऊन एक कला आणि कधीकधी समाजमनाचा आरसा म्हणूनही होऊ शकणारा वापर ह्यामुळे आधी उभी राहिलेली समांतर सिनेमाची चळवळ आणि त्यानंतर कालौघामध्ये समांतर आणि मुख्य प्रवाहातील सिनेमा ह्यांच्यातील कमी होत गेलेली दरी असा एक प्रवास घडला. मग काही उत्तम दिग्दर्शकांनी मुख्य प्रवाहातीलच सिनेमात ह्या आदिम भावनांना स्थान देऊन प्रेक्षकांकडून स्वीकृतीही मिळवून दाखवली. अजूनही प्रवास सुरूच आहे आणि ह्या पद्धतीची दृश्य सिनेमांत कितपत दाखवावीत किंवा कितपत दाखवू नयेत किंवा कुठलं प्रमाणपत्र देण्यात यावं ह्यावर बरेच वादप्रवाद आहेत, त्यांत मी पडत नाही. मुद्दा हा की, पाश्चात्य सिनेमा आणि अतिपूर्वेकडचा सिनेमा हे दोघेही ह्या पद्धतीच्या कथांमध्ये फार पुढे निघून गेलेले आहेत.
पाश्चात्य, मुख्यत्वेकरून अमेरिकन दूरदर्शनदेखील कथावस्तू, कथा, तांत्रिक बाजू, अभिनय आणि बजेट यामध्ये भारतीय दूरदर्शनच्या अनेक प्रकाशवर्षे पुढे आहे. त्यांची पातळी बरेचदा सिनेमाच्या जवळपास जाणारी असते. तेव्हा त्यांनीही कथावस्तूंमध्ये उपरोल्लेखित भावनांना हात घातला नसता तर नवलच होतं. अमेरिकन दूरदर्शनच्या अनेक वाहिन्यांवर अनेकानेक उत्तमोत्तम मालिका चालतात ज्यामध्ये निखळ विनोदी, कौटुंबिक विनोदी ते अगदी चित्तथरारक आणि भयकथा हाताळणार्या मालिकांचाही समावेश होतो. आणि अनेक मालिका इतक्या उच्च दर्जा गाठतात की अनेक सिनेमेही त्यापुढे फिके वाटावेत.
नमनाला एव्हढं घडाभर तेल ओतण्याचं कारण की मध्यंतरी 'प्रिझन ब्रेक' ही अमेरिकन मालिका माझ्या पाहण्यात आली आणि अशा मालिका भारतात का बनू शकत नाहीत किंवा भारतातल्या मालिका जशा आहेत तशा का? असे काही प्रश्न मला पडले आणि वरील विचारशृंखलेसोबत ते विझूनही गेले. पण 'प्रिझन ब्रेक' मात्र डोक्यातून जात नाही. त्यामध्ये दाखवलेली, अंगावर सरसरून काटा आणणारी दृश्य असू देत किंवा चित्तथरारक पाठलाग असू देत किंवा कधीमधी डोळ्यांत पाणी आणणारं दृश्य असू देत, 'प्रिझन ब्रेक' इज अ क्लास अपार्ट!

अमेरिकेच्या उपराष्ट्रपतीच्या भावाची हत्या केल्याबद्दल 'लिंकन बरोज'ला मृत्यूदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आलेली असते. पण तो निर्दोष असल्याची खात्री असलेला त्याचा धाकटा भाऊ 'मायकल स्कोफिल्ड' त्याच्या सुटकेचे अन्य सर्व प्रयत्न थकल्यावर एक धाडसी निर्णय घेतो. लिंकनला ज्या जेलमध्ये ठेवलंय त्या जेलची रचना केलेल्या फर्ममध्येच मायकलनं एकेकाळी काम केलेलं असतं, ती ब्ल्यू प्रिंट आणि अन्य बरेच क्ल्यूज स्वतःच्या अंगावर गोंदवून मायकल खोटा बँक दरोडा घालतो आणि लिंकनला सोडवायला त्याच जेलमध्ये येतो.
मायकलप्रमाणेच लिंकनच्या निर्दोषत्वावर विश्वास असलेली वकील व्हेरॉनिका आणि जेलमधले अनेक चित्रविचित्र सहकारी ह्यांच्या रगाड्यामध्ये एक एक रहस्य उलगडत जातं. लिंकनला फसवण्यामागे असलेली 'कंपनी' वगैरे प्रकार अमेरिकन स्पाय नॉव्हेल्स वगैरेंमधून बरेचदा हाताळले गेले असले तरी मालिका चित्तथरारक करण्यामध्ये इथे ही संज्ञा बराच हातभार लावते.
जेलमधलं आयुष्य इतक्या ग्राफिक पद्धतीनं दाखवलंय की बरेचदा ते अंगावर येतं. आणि जेलमधल्या घडामोडींमध्ये आपल्याला इतका रस निर्माण होतो की बरेचदा जेलबाहेरची दृश्य लवकर संपावीत असं आपल्याला वाटत राहतं.
जेलमधली सगळीच महत्वाची पात्रं अगदी चौथा सीझन संपेपर्यंत मायकलच्या आयुष्यात अशी ना तशी येत-जात राहतात.
प्रिझन ब्रेकच्या कथेबद्दल जास्त सांगून त्यातली मजा घालवण्यापेक्षा मी त्यातल्या महत्वाच्या पात्रांबद्दल थोडं लिहितो, कारण कथा जरी उत्तम असलीच तरी प्रिझन ब्रेकची खरी जान त्यातली पात्रं आणि त्यांच्या बालपणामुळे त्यांचे बनलेले स्वभाव, त्यांचे आपसातले संबंध, हेवेदावे, मैत्री, प्रेम हेच सर्वकाही आहे.
१. लिंकन बरोज - पूर्ण मालिका घडण्याचं कारण. बाप सोडून निघून गेल्यावर आजारी आईची काळजी आणि धाकट्या भावाची जवाबदारी वयाच्या १४ व्या वर्षीच खांद्यावर पडल्यानं जगावर रागावलेला असा काहीसा माणूस.मग आईच्याही अकाली मृत्यूनंतर स्वतःचं शिक्षण बाजूला ठेवून धाकट्या भावाला शिकवणारा पण स्वतः मात्र छोटे मोठ्या नोकर्या, गुन्हेगारांची संगत अशामध्ये वहावत गेलेला आणि नंतर पत्नीच्या मुलासोबत सोडून जाण्यामुळे अजूनच निराश असा आयुष्यात पूर्णतया हरलेला एक माणूस. ह्याची पूंजी दोनच, एक्स-गर्लफ्रेंड व्हेरॉनिका, जी केवळ लिंकनच्या वाईट संगतींमुळे त्याच्यापासून दुरावलीय, पण त्यानं खून केलेला नाही ह्यावर विश्वास असणारी एकमेव व्यक्ती. आणि धकाटा भाऊ मायकल जो आधी लिंकनच्या वागणुकीमुळे नाराज असतो पण जेव्हा व्हेरॉनिका त्याला लिंकनच्या उपकारांची माहिती करून देते, जे मायकललाही माहित नसतात, तेव्हा मायकल बदलतो. आणि एकदा लिंकनशी बोलल्यावर त्यालाही त्याच्या निर्दोषत्वाची खात्री पटते आणि तो त्याला बाहेर काढण्यासाठी कुठल्याही थराला जाण्याचा निर्णय घेतो.
२. मायकल स्कोफिल्ड - लिंकनचा धाकटा भाऊ आणि एका अर्थाने मालिकेचं प्रमुख मध्यवर्ती पात्र - हिरो. मायकल हा बुद्धीनं तल्लख आणि मानसिकदृष्ट्या कणखर असा एक स्ट्रक्चरल इंजिनियर आहे, जो केवळ भावाच्या प्रेमापोटी आणि त्याच्या उपकारांची जाणीव ठेवून आपलं व्यवस्थित बसलेलं करियर सोडून जेलमध्ये जातो आणि अनेक लोकांची आयुष्य पालटवतो. जसजशी मालिका पुढे सरकते, त्याच्या व्यक्तिमत्वाचे निरनिराळे पैलू सामोरे येत जातात. मायकलची व्यक्तिरेखा बहुरंगी असली तरी मुख्यत्वेकरून सकारात्मक आहे अन त्यामुळेच इतर अधिक नकारात्मक पैलू असलेल्या व्यक्तिरेखांसमोर थोडीशी कृत्रिम वाटण्याचा संभव आहे.
३. डॉ. सारा टॅनक्रेडी - मायकल आणि लिंकनच्या तुरूंगातली डॉक्टर. बिनआईची सारा राजकारणी बापासोबत लहानाची मोठी झालेली. त्यामुळे आई-वडलांची माया न मिळाल्यानं ड्रग्जच्या आहारी जाते. पण मग एक दिवस डॉक्टर असूनही ड्रग्जच्या अमलाखाली असल्यानं जेव्हा तिला एका व्यक्तिचा इलाज करता येत नाही, तेव्हा ती बदलायचं ठरवते आणि बदलते. समाजसेवेला वाहून घेते. मनानं खंबीर पण एका कोपर्यात तितकीच हळवी सारा राज्याच्या गव्हर्नरची मुलगी असल्यानं तुरूंगातली कमजोर कडी असल्याचं मायकल व्यवस्थित हेरतो. हिच्या पार्श्वभूमीचा अभ्यास करूनच मायकल तुरूंगात आलाय. त्याच्या प्लॅनमध्ये साराचा वापर करणंही समाविष्ट आहे. पण ह्यादरम्यानच ते दोघे एकमेकांच्या प्रेमात पडतात. तरी मायकल आपल्या उद्दिष्टापासून ढळत नाही आणि साराचं आयुष्य मात्र आमूलाग्र बदलून जातं.
४. फर्नांदो सुक्रे - मायकलचा तुरूंगातला सेल पार्टनर. इथे मायकलकडे चॉईस नसतो, तुरूंगात जो कोणीही पार्टनर मिळेल त्याच्याशी जुळवून घेणं भाग असणार ह्याची त्याला पूर्ण कल्पना असते. मग केवळ आपल्या होणार्या बायकोला महागडं गिफ्ट देण्यासाठी एका दगाबाज मित्राच्या फूस लावण्यावरून दुकान लुटताना पकडला गेलेला सुक्रेच नेमका मायकलला सेलमेट म्हणून भेटतो. नेमक्या वेळी दुकानावर पोलिस पाठवणारा हा दगाबाज मित्र सुक्रेच्या जेलमध्ये असण्याचा वापर करून त्याच्या प्रेयसीशी लग्न करायच्या प्रयत्नात असतो. आणि सुक्रे लवकरात लवकर बाहेर पडायच्या, कारण त्याची प्रेयसी गरोदर असते आणि ती त्याची शिक्षा संपेस्तो म्हणजे अजून दोन वर्षं थांबू शकत नाही. सुरूवातीला संशय घेणारा सुक्रे नंतर मजबुरीमध्ये मायकलला सामील होतो पण नंतर ते दोघे एकमेकांच्या जीवाला जीव देणारे मित्र बनतात.
५. व्हेरॉनिका डोनोव्हन - लिंकनची एक्स गर्लफ्रेंड आणि वकील. लिंकन आणि मायकलची लहानपणापासूनची मैत्रीण. लिंकनपासून दुरावलेली असली तरी तिचं लिंकनवर अजूनही प्रेम असतं. त्यामुळेच त्याच्यावर पूर्ण विश्वास असतो. अन त्यातूनच ती लिंकनला वाचवायला जंग जंग पछाडते, ह्यातूनच तिचं ठरलेलं लग्न मोडतं आणि शेवटी जीवही जातो.
६. थिओडोर 'टी-बॅग' बॅगवेल - अलाबामासारख्या एक्स-कॉन्फेडरेट स्टेटमध्ये एका वंशवादी आणि विक्षिप्त बापाच्या घरी जन्म घेतलेला टी-बॅग हा जन्मतःच विक्षिप्त असतो. मालिकेत विविध भागांमध्ये, तुकड्या-तुकड्यांमध्ये टी-बॅगची पार्श्वभूमी उलगडत जाते. त्याचा बाप स्वतःच्या मानसिक बिकलांग बहिणीवर बलात्कार करतो आणि तिचा त्याच्यापासून झालेला मुलगा म्हणजे टी-बॅग. त्यात बाप लहानग्या टी-बॅगकडून सगळ्या डिक्शनर्या आणि बरीच पुस्तकं तोंडपाठ करून घेतो, त्याला मुलाला प्रेसिंडेंट बनवायचं असतं. पण दारूडा अन गुन्हेगार बाप टी-बॅगवरसुद्धा लैंगिक अत्याचार करतो. चुकीच्या संबंधातून जन्मलेला टी-बॅग प्रजननक्षम नसतो. पण त्यामुळे आणि वाईट बालपणामुळे तो गुन्हेगार बनतो. आणि स्त्रिया आणि बालकांवर अनेक लैंगिक गुन्हे, खून इत्यादी करतो. मानवी जीवाची बिलकुल पर्वा नसलेला आणि स्वतःचा जीव वाचवायला कुठल्याही थराला जाणार्या, तल्लख बुद्धीचा टी-बॅगला अपघातानेच मायकलचा प्लॅन कळतो आणि तो मायकलला ब्लॅकमेल करून जबरदस्तीनं त्याच्या प्लॅनचा हिस्सा बनतो.
७. अलेक्झांडर महोन - अलेक्झांडर महोनचं पात्र दुसर्या पर्वामध्ये मालिकेत येतं. तुरूंग फोडून जेव्हा सगळे कैदी भूमिगत होतात, तेव्हा एफबीआयचा एजंट महोनची एंट्री होते. अत्यंत तल्ल्ख बुद्धीचा महोन वेगानं मायकलचा सगळा प्लॅन समजून घेऊ लागतो. महोन आणि मायकलची बुद्धिमत्ता तोडीस तोड असते. पर्वाच्या सुरूवातीपासून क्रूरपणे एकेका पळालेल्या कैद्याला मारणार्या महोनची दुर्बळता हळू हळू पुढे येत जाते. एका सिरियल किलरला पकडण्यात अपयश येत असल्यानं तो करत असलेले सगळे खून आपलीच जवाबदारी असल्याचं जाणवून महोन खचत जातो आणि मग एक दिवस त्या खुन्याला पकडल्यावर त्याच्यावर केस चालणं चुकीचं आहे असं वाटून तो त्याला मारून टाकतो आणि त्याचं प्रेत आपल्याच घराच्या अंगणात पुरून टाकतो आणि खुनी कधी सापडलाच नाही असं सांगू लागतो. पण हे सत्य आपल्या कुटुंबापासून दडवणं शक्य होत नसल्यानं तो बायको आणि मुलाला काळजावर दगड ठेवून घराबाहेर काढतो. आणि ह्या टेन्शनमुळे तो ड्रग ऍडिक्टदेखील बनतो. त्याचं नेमकं हेच रहस्य हेरून 'कंपनी' त्याला ब्लॅकमेल करते आणि मायकल आणि लिंकनसकट सर्व कैद्यांना संपवायसाठी त्याचा वापर करते. अत्यंत जबरदस्त असा एजंट महोन कंपनीच्या हातचं बाहुलं बनून राहतो. पण पुढे पुढे त्याची कथाही वेगळी वळणं घेते. महोनच्या व्यक्तिमत्वाचेही अनेक पैलू नजरेस पडत जातात.
ह्या पात्रांखेरीज, एजंट पॉल केलरमन, जॉन अब्रुझ्झी, सी-नोट, ब्रॅड बेलिक, ट्वीनर, हेवायर इत्यादी पात्र आहेत ज्यांच्या कथादेखील गुंतवून ठेवतात आणि कथेला नवी वळणं देतात.
मुळात ही एक चित्तथरारक कथा असूनही माणसांच्या भावनांना ह्या मालिकेत सर्वाधिक महत्व आहे. त्यांचे आपापसातले संबंध, आपापसातलं वागणं, बोलणं, सर्व्हायव्हल म्हणजेच जगण्यासाठीची धडपड इत्यादी गोष्टी बरेचदा आपल्या मध्यमवर्गीय, सुखवस्तू मानसिकतेला धक्का लावून जातात. अर्थात बरेचदा बर्याच गोष्टी अतिरंजित होतातही. पण मुळात मनोरंजनासाठी बनवलेल्या गोष्टीमध्ये असं तर घडणारच.
पहिलं अन दुसरं पर्व झाल्यावर तिसर्या पर्वाची सुरूवात जोरात होते, अपेक्षा फार वाढतात, पण नेमका त्याच वर्षी 'रायटर्स गिल्ड स्ट्राईक' झाल्याने तिसरं पर्व मालिकेच्या निर्मात्यांना गुंडाळावं लागलंय. त्यामुळे बर्याच त्रुटी राहून गेल्यात आणि शेवटाकडे भ्रमनिरास झाल्यासारखं होतं. चौथ्या पर्वामध्ये मात्र थीम एकदम बदलून मायकल आणि कंपनी कैदी न राहता गुप्तहेर बनतात आणि मालिकेतला अतिरंजितपणा वाढत जातो. पण तरीदेखील थोडंफार तारतम्य बाळगल्यानं हे पर्व सुसह्य होतं आणि मालिका संपते. मालिकेचा शेवट अपेक्षा पूर्ण करत नाही तरीही अगदी अपेक्षाभंगही होत नाही.
कलाकारांच्या बाबत बोलायचं तर अभिनेता म्हणून दोन माणसं प्रचंड भारी कामं करतात. एक म्हणजे 'टी-बॅग'च्या भूमिकेत रॉबर्ट नेपर आणि एजंट महोनच्या भूमिकेत विलियम फिक्टनर.
टी-बॅगसारखा विक्षिप्त क्रूरकर्मा रॉबर्ट नेपरनं ज्या स्टाईलनं रंगवलाय त्याला तोड नाही. आपण टी-बॅगचा पराकोटीचा तिरस्कार करतोच पण एका क्षणी अलाबामामध्ये उद्विग्न नजरेनं दूरवर पाहत बसलेल्या टी-बॅगची क्षणभर कणवही आल्यावाचून राहत नाही इतकं प्रभावी काम नेपरनं केलंय. आणि एजंट महोनचा सुरूवातीचा थाट नंतर दुर्बळतेकडे जेव्हा झुकत जातो आणि मायकलकडूनही कुरघोडी सुरू झाल्यावर चहूबाजूंनी अडकलेला हतबल महोन फिक्टनर ठळकपणे उभा करतो. महोन जेव्हा क्रूरपणे एकेका पळालेल्या कैद्याला संपवतो तेव्हादेखील त्याचं प्रत्येक काम तो केवळ काही कारणानं करतोय ह्याची जाणीव आपल्याला छळत राहते. त्याचं कुशाग्र बुद्धीचं असणं आणि तितकंच मानसिकदृष्ट्या दुर्बळ आणि असंतुलित असणं एकाच वेळी फिक्टनर नेमकं उभं करतो. पुढे पुढे त्याच्यात घडलेला बदल आणि त्याच्या व्यक्तिमत्वाचे वेगळे पैलू महोनला सकारात्मक बनवतात पण ते तसं आपल्या मनावर बिंबवण्यासाठी कलाकार तितकाच ताकदीचा हवा, फिक्टनर ते बिंबवण्यात यशस्वी होतो. महोनचे थरथरणारे हात आणि अस्वस्थ नजर आणि बॉडी लँग्वेज केवळ बघण्यासारखे आहेत.
लिंकन बरोजच्या भूमिकेतला डॉमिनिक पर्सेल आणि मायकल स्कोफिल्डच्या भूमिकेतला वेंटवर्थ मिलर बरीच छाप सोडतात. त्यातही स्कोफिल्डचे गूढ डोळे आणि निग्रही नजर मिलरनं अगदी अचूक पकडलीय. पण ही दोन्ही पात्रं बहुतांशी सकारात्मक असल्यामुळे इतर सर्व वारंवार बदलणार्या व्यक्तिरेखांच्या गोतावळ्यात एकसुरी वाटू लागतात. पण तरीही वेळोवेळी घडणारी स्कोफिल्डची मानसिक द्वंद्व मिलरनं व्यवस्थित दाखवलीत आणि बरोजचं धटिंगणासारखं असणं आणि रांगड्या भावभावना पर्सेलला शोभून दिसतात. डॉ. सारा ही एकमेव पूर्ण सकारात्मक व्यक्तिरेखा आहे आणि त्यामध्ये सारा वेन कॅलिज योग्य वाटते. तिचा सोज्वळ चेहरा भूमिकेला पूरक आहे. फर्नांनो सुक्रेच्या भूमिकेत अमॉरी नोलास्को बर्याच प्रसंगांमध्ये थोडा रिलीफ आणतो. त्याचा वावर बरेचदा तणाव कमी करतो.
बाकी सर्वच कलाकारांच काम थोड्याफार फरकानं उत्तमच जमलंय. पण खरी तारीफ हवी ती मालिकेचा कर्ताधर्ता पॉल श्युअरिंगची. मालिकेची संकल्पना आणि बरीचशी निर्मिती त्याचीच. अर्थात दोन बंधूंनी त्यांच्या अनुभवावर आधारित पुस्तकावरून मूळ संकल्पना चोरल्याचा दावा केलेला असला तरी ती कथा फुलवून जो चार पर्वांच्या मालिकेचा डोलारा उभा केलाय त्याचं श्रेय पॉलला द्यायलाच हवं.
एकंदरित एका वेगळ्याच प्रकारच्या थरारक आणि धक्के देणार्या अनुभवाबरोबरच मानवी भावनांच्या चिरफाडीसाठी 'प्रिझन ब्रेक' ही मालिका पाहायलाच हवी. पण अर्थातच अनेक हिंसक दृश्य, शिवराळ भाषा आणि नैराश्य आणू शकेल अशी कथा असल्यानं दुबळ्या मनाच्या लोकांनी पाहण्यात अर्थ नाही.

-------

हा लेख जालरंग प्रकाशनच्या वर्षा विशेषांक २०११ मध्ये देखील इथे वाचता येईल.

चारोळ्या - पुन्हा एकदा

2011-05-09T12:16:00.000-07:00

चालत्या बोलत्या दुःखांना
मधेच वाचा फुटते
एकमेकांचं ऐकून
ओठांवर हास्याची लकेर उमटते

----

उडत्या पक्ष्याला कधीकधी
जमिनीचा विसर पडतो
जागा कळून पुन्हा ओळख पटताना
चार-दोन पंखांचा बळी जातो

----

वेड्या वार्‍याला आपल्या शक्तीचा
पुरेसा अंदाज नसतो
समुद्राबरोबरच्या निरागस खेळात
कुणाचा उभा संसार कोलमडतो

----

एकदा गिरक्या घेता घेता
उकाड्यानं पृथ्वीला चक्कर आली
लाख-दोन लाख माणसं मेली अन
शे-दोनशे खडबडून जागी झाली

----

खोटं बोललं म्हणून शिक्षा भोगायला
मी काय आता लहान आहे?
खरं बोललो तर शिक्षा होईल भाऊ
माझा भारत महान आहे

----

अक्षय कुमार यास अनावृत पत्र

2011-04-25T12:23:00.000-07:00

अक्कीदादा (तुझ्याबद्दल प्रचंड आपुलकी वाटते त्यामुळे, तुम्हाला/आपल्याला वगैरे न वापरता थेट अरे दादावर घसरतोय),
तुला मराठी उत्तम कळतं आणि बोलता येतं त्यामुळे बिनधास्त मराठीमध्ये पत्र लिहितोय. बर्‍याच वर्षांपासून तुला पत्र लिहिण्याची इच्छा होती, पण नेहमी काही ना काही कारणामुळे राहून गेलं. प्रत्येक वेळी पत्र लिहिण्याचं कारण आणि विषयही वेगळे होते. आज मात्र अनावृत पत्र लिहितोय कारण मी जे लिहू इच्छितो ते थेट तसंच्यातसं तुझ्या इतर असंख्य चाहत्यांनाही वाटतं.
मी तुझा एक असा पंखा आहे जो कधीच फिरायचा बंद होणार नाही. तुझ्या असंख्य कट्टर चाहत्यांपैकी एक. तुझ्या 'खिलाडी' सिनेमापासून तुझ्याशी जडलेलं नातं 'जीना इसी का नाम है' कार्यक्रमातल्या तुझ्या मुलाखतीनं घट्ट झालं. ही मुलाखत पाहेपर्यंत एक मार्शल आर्ट एक्सपर्ट ऍक्शन हिरो वाटणारा तू थेट आपल्यातला वाटू लागलास. तुझं सामान्य बालपण आणि त्यातनंच पुढे येऊन तू मिळवलेलं असामान्य यश आणि तरीही आपल्या सामान्य बालपणाशी कधीच तुटू न दिलेली नाळ हे सगळं तुझ्याशी कनेक्ट करून गेलं. मग तुझे 'मिस्टर बॉन्ड' पासून ते 'अंगारे', 'जानवर' इत्यादी इत्यादी सारे सिनेमे पाहिले. काहींची नावे विसरलोही असेन, पण टीव्हीवर तुझा सिनेमा आहे आणि मी चॅनेल बदलला असं कधी झालं नाही. तू अनेक सामान्य ते तद्दन भिकार सिनेमे केलेस, हे तू स्वतःही मान्य करतोस. किंबहुना तुझा हाच सच्चेपणा मला भावतो. नसीरूद्दीन शाह हा असामान्य कलावंत तुझ्याबरोबर दोन-तीन मसाला सिनेमांमध्ये होता. तेव्हा तू छोटा स्टार होतास. सुपरस्टार झाल्यानंतर एकदा नसीरूद्दीन शाहनं एका मुलाखतीत तुझा उल्लेख केला होता. तो म्हणाला, "अक्की स्वतः मला म्हणतो की मला ठाऊक आहे मी चांगला अभिनेता नाही, पण मी नेहमीच उत्तम देण्याचा प्रयत्न १०० टक्के करतो. आणि अक्की खरंच सिनेमाला जेव्हढं देतो, जेव्हढी मेहनत करतो ती काबीलेतारीफ आहे." ती मुलाखत पाहिल्यावर मला तुझा आणखीनच अभिमान वाटलेला.
मी तसा एलिटिस्टही गणला जाऊ शकतो असा सिनेरसिक आहे. फेस्टिव्हल फिल्म्स किंवा आर्ट फिल्म्सवर तासनतास विचार करणं आणि मग अगम्य भाषेत लिहिणं हा माझा छंदही आहे. पण तरीही तू माझा आजच्या पिढीतला सर्वांत आवडता अभिनेता आहेस, ह्याचं लोकांना आश्चर्य वाटतं. कधीकधी मलाही वाटतं, पण हे सत्य आहे. एक मिथुनदा आणि त्यानंतर थेट तू. तू केलेली असंख्य लफडीसुद्धा मला तुझा फॅन होण्यापासून कधीच रोखू शकली नाहीत. त्याचं कारण कदाचित हे आहे की तू कधी त्यांपासून दूर पळायचा प्रयत्न केला नाहीस. जे जसं होतं तसंच तू मान्य केलंस. एका वर्षांत अर्धा डझन फ्लॉप सिनेमे दिल्यावर तू एकदा सिनेसंन्यासाची भाषा केली होतीस, पण मग 'जानवर' आला आणि तू निर्णय बदललास. योग्यच केलंस कारण नाहीतर 'हेराफेरी' आला नसता आणि हिंदी सिनेमाला एक वेगळा प्रकार मिळाला नसता. 'हेराफेरी' येईपर्यंत कधीच सिनेमाचे मुख्य नायक 'कॉमेडी' करत नव्हते. त्यासाठी स्पेशल पात्र असायची. पण 'हेराफेरी' नं मुख्य नटाला 'कॉमेडीयन' बनता येतं हे सिद्ध केलं. त्यानंतर अशा सिनेमांची लाट आली, त्यातच तू ही काही सारखे सिनेमे केलेस पण 'हेराफेरी' पुन्हा जमला नाही. चालायचंच.
पण तू त्यात वाहावत गेलास, ह्याचं वाईट वाटतं. शाहरूख खानमध्ये जर काही अभिनय असलाच तर तो चोपडा-जोहर कंपनीनं झाकून टाकला आणि तुझ्यातला कलाकार तू स्वतःच. मिथुनदांनीही त्यांच्या उतारवयात तेच केलेलं. माझ्या दोन सर्वाधिक आवडत्या नटांचा एकसारखा रस्ता पाहून थोडंसं आश्चर्य आणि वैषम्य वाटतं. तुझे 'कॉमेडी' च्या नावाखाली हल्ली जे सिनेमे येतात, ते पाहून अपार यातना होतात. मी तरीदेखील भारतात असेन तर तुझा प्रत्येक पिक्चर थेटरात जाऊन पाहतोच. पण खरंच माझ्यासोबत येणार्‍या मित्रांना तुला नावं ठेवताना पाहून काळीज तुटतं. तुला आपला मानलंय त्यामुळे प्रत्येक वेळी तुझी बाजू घेऊन मी भांडत राहीनच. पण आता खरंच बदलाची वेळ आहे रे.
माझ्या मते हिंदी सिनेसृष्टीला मिळालेलं सर्वोत्तम ऍक्शन हीरो मटेरियल तू आहेस. जर हॉलीवूडच्या तोडीस तोड कुणी ऍक्शन हीरो असेल तर तूच आहेस आणि ह्यात कुणीही हरकत घेऊ शकत नाही. पण तू ते सगळं वाया घालवतोस असं वाटतं. तू अभिनेता नाहीस असं नाही, पण तुला जेव्हढा अभिनय येतो त्याच्या एकशतांशाचाही तू वापर करत नाहीस. तुझी गणितं आणि तुझे निर्णय सर्वस्वी तुझेच आहेत आणि ह्या गोष्टीचा मान राखूनच मी सांगतो की तुझी सिनेमांची निवड हल्ली मला कोड्यात टाकते. तू आता मोठा माणूस आहेस त्यामुळे तू थेट सहनिर्माता बनून नफ्यातला हिस्सा घेतोस. मग एव्हढी ताकद हाताशी असताना तू 'थँक यू' आणि 'खट्टा मीठा' सारखे सिनेमे का करतोस? मला तुलना आवडत नाही पण मी तुला बॉलीवूडचा विल स्मिथ मानतो, पण तू असे सिनेमे करत राहशील तर कसं होईल? तुझ्या व्यक्तिमत्वात जादू आहे हे 'खतरों के खिलाडी' सारख्या शोजच्या यशावरून सिद्ध होतं. पण ती जादू योग्य जागी लागत नाही असं नाही वाटत तुला?
आजच्या हिंदी फिल्म इंडस्ट्रीत चाळिशी उलटून गेलेल्या हिरोंचीच चलती आहे, त्यामधलंच एक नाव तू. पण तू इतर सर्वांहून वेगळा आहेस. तुझा रस्ता निराळा आहे आणि तुझी कलाही. तू तुझा आब वेगळ्याच पद्धतीनं राखला आहेस, पण मग ही हुशारी तुझ्या सिनेमांच्या निवडीत का दिसत नाही ह्याचं प्रचंड वैषम्य वाटतं. थेट हॉलीवूडपर्यंत झेप घेण्याची तुझी क्षमता आहे आणि तशी तू घेतलीही असल्याचं मध्यंतरी कानावर आलं होतं. पण मग अचानक ह्या बथ्थड सिनेमांची लाट आली आणि काहीतरी मोठी चूक झाल्यागत जाणवू लागलं.
तुझ्याबद्दल प्रचंड तळमळ वाटते म्हणून एव्हढं सगळं लिहिलं. तू अजून मोठा व्हावंस अशी नेहमीच इच्छा आहे. म्हणूनच एकदा आपल्या सिनेमांच्या निवडीवर लक्ष देऊन पाहा. तू प्रयत्न करतोस हे '८x१० तस्वीर' वरून दिसतंच पण एक प्रयत्न फसला म्हणून प्रयत्न करणं सोडू नकोस. आणि सिनेमामध्ये 'अक्षय कुमार' बनून राहू नकोस, जे शाहरूखचं झालं तेच तुझंही होताना दिसतंय, पण शाहरूखच्या इमेजला(लव्हरबॉय) मरण नाही, हे त्याचं नशीब आणि तुझ्या 'स्ट्रीटस्मार्ट' इमेजला तेव्हढं शेल्फ लाईफ नाही हे तुझं. त्यामुळे लवकरात लवकर ह्या फेजमधून बाहेर पड. माझ्यासारख्या चाहत्यांच्या शुभेच्छा नेहमीच तुझ्यासोबत आहेत.
तुझा,
(तुला आणि मिथुनदांना घेऊन 'शॉशँक रिडेम्प्शन'चा रिमेक बनवायचं स्वप्न बाळगणारा चाहता) विद्याधर.

बर्न नोटीस

2011-04-21T12:01:00.000-07:00

'मालिका' ह्या गोष्टीबद्दलच्या माझ्या संकल्पना 'फक्त एका रूपयासाठी' वगैरेंपासून सुरू होऊन 'क्यूंकी सास भी कभी बहू थी' पर्यंत, फारतर 'सीआयडी' आणि 'आहट' पर्यंत येऊन थांबतात. आणि इंग्रजी मालिकांमध्ये अगदी लहान असताना जेव्हा 'स्टार प्लस' हे अप्रूप टीव्हीवर लागायचं तेव्हा 'सांता बार्बरा' आणि मजेशीर टायटल ट्रॅकवाली 'नेबर्स' (अर्थातच त्यापुढे काही कळण्याचा किंवा आता आठवण्याचा प्रश्न उद्भवत नाही) एव्हढंच आठवतं. त्यानंतर मूळच्या इंग्लिश पण हिंदीमध्ये डब केलेल्या 'डेनिस द मेनेस', 'डिफरन्ट स्ट्रोक्स', 'आय ड्रेम्ट ऑफ जिनी', 'सिल्व्हर स्पून्स', 'हूज द बॉस' किंवा 'बिविच्ड' ह्या मात्र सगळ्याच लक्षात आहेत. पण हे सर्व आजपासून किमान दहा ते बारा वर्षांपूर्वीचं. त्यानंतर मी 'इंग्रजी मालिका' ह्या प्रकाराच्या कधी वाटेला गेलो नाही. पण मालिका नावाखाली हिंदी-मराठी चॅनेल्सवर जे ही लागतं ते निमूटपणे पाहणं मी कर्तव्यकर्म मानतो. कारण आपली कुठलीही कामं उरकताना सोबत म्हणून चालू ठेवता येण्याजोगं अन मधेच एखादा सीन पाहिला तरी हरकत नसणारं असं काही केवळ मालिकाच देऊ शकते. आणि मालिका ही टीव्हीवरच पाहिली पाहिजे हा माझा आजवरचा अलिखित नियम होता. त्यामुळे अनेक मित्रांनी रेकमेंड करूनही मी कधीही 'फ्रेंड्स' च्या वाट्याला गेलो नाही. अन्यही अशा बर्‍याच मालिकांना मी टांग दिली. पण एक दिवस '३० रॉक' ही इंग्रजी मालिका मी मित्र फारच मागे लागल्यानंतर पाहिली अन प्रथमच 'मालिका' कॉम्प्युटरवरही पाहता येऊ शकते आणि ती प्रत्यक्षात मनोरंजन करू शकते ह्याचा साक्षात्कार झाला. पण माझा मूळ स्वभाव कर्मठ, त्यामुळे '३० रॉक' चे माझ्याजवळचे एपिसोड्स संपल्यावर मी दुसरीकडे कुठेही पाहणं टाळलं. 'फ्रेंड्स' रिक्वेस्टही रिजेक्ट केल्या आणि माझं एकमालिकाव्रत पाळलं.
पण मग गेल्या सुट्टीत भारतात होतो तेव्हा कधीतरी चॅनेल्स बदलताना एका नव्या इंग्रजी मालिकेची जाहिरात दृष्टीस पडली. 'बर्न नोटीस' अशा वेगळ्या नावानं आणि कल्पक जाहिरातीनं माझं लक्ष वेधून घेतलं. इथे परत आलो अन एक दिवस इंटरनेटचे बरेच तास शिल्लक असल्याकारणे चाळा म्हणून बर्न नोटीसचा पहिला सीझन उतरवायला सुरूवात केली. बर्‍याच फाईल्स असल्यानं टप्प्याटप्प्यानं पार्ट टाईम करत दोनेक महिन्यांमध्ये पूर्ण पहिला सीझन येऊन माझ्या कॉम्प्युटरवर पडून राहिला. मध्यंतरी मित्रही 'बर्न नोटीस' ची बरीच तारीफ करत होता, पण नेहमीप्रमाणेच माझा कर्मठपणा अन 'कॉम्प्युटरवर पाहायची मालिका' ह्या विषयाबद्दल माझं औदासिन्य ह्यामुळे मी निवांत होतो. अन एके दिवशी फारच कंटाळा आलेला असताना मी कॉम्प्युटर चाळत होतो तेव्हा हा फोल्डर दृष्टीस पडला. ज्या सिरियलमागे मी बरेच तास घालवले होते, ती पाहू तर कशी आहे अशा अतिशय विरक्त विचाराने मी पहिला भाग सुरू केला.
मायकल वेस्टन हा एक सीआयए चा कॉन्ट्रॅक्टेड गुप्तहेर. जो अमेरिकेसाठी हेरगिरी करतो अन अमेरिकेच्याच असंख्यांपैकी एका सुरक्षायंत्रणेचा भाग आहे, पण थेट सीआयएसाठी काम न करता त्यांचीच काही अंडरकव्हर कामं करतो. पहिल्या भागाची सुरूवातच मायकलच्या नायजेरियातल्या एका छुप्या कामगिरीपासून होते. ही कामगिरी पार पाडताना अर्ध्यातच त्याला अमेरिकन सुरक्षायंत्रणा 'बर्न' करतात. जसं नोकरदारांना 'फायर' केलं जातं, तसंच गुप्तहेरांना 'बर्न' केलं जातं. एखाद्याच्या नावानं 'बर्न नोटीस' बजावली की त्याच्याशी असलेला सरकारचा सर्व संबंध संपला. त्याचा सगळा इतिहास, पैसे रेकॉर्डसमधून पुसलं जातं. अन सरकारला त्याच्यापासून धोका वाटत असेल तर त्याच्या मरणाचाही बंदोबस्त केला जाऊ शकतो. कामगिरीच्या मध्यातच 'बर्न' झालेला मायकल जीव वाचवून पळतो आणि विमानातच अतिदमणुकीनं बेशुद्ध होतो. जेव्हा तो उठतो, तेव्हा तो त्याच्या मूळ शहरात 'मायामी' मध्ये असतो. कामावरचा किंवा कामाशी निगडीत एकही मनुष्य त्याच्याशी संबंध ठेवू शकत नाही किंवा इच्छित नाही आणि त्याच्या 'बर्न' केलं जाण्याची कारणं किंवा 'बर्न नोटीस' कुणी अन का बजावली ह्याचंही उत्तर कुणी देऊ शकत नाही. त्याच्याकडे पैसे नाहीत अन तो शहराच्या बाहेर पडू शकत नाही ह्याची काळजी घ्यायला त्याच्यावर चोवीस तास पाळत आहे. प्रवास करण्यासाठी पासपोर्ट आणि इतर आयडेंटिटी प्रूफ्सही त्याच्याजवळ नाहीत.
पाकिटामध्ये 'इमर्जन्सी कॉन्टॅक्ट' म्हणून एक्स-गर्लफ्रेंडचा नंबर असल्यानं तो बेशुद्ध असताना तिला बोलावलं जातं. तीदेखील गुन्हेगारी टोळ्यांमधली असल्यानं नवं शहर म्हणून निघून येते. मूळ शहर असल्यानं मायकलची कुटुंबवत्सल पण चेनस्मोकर आई आणि छोटेमोठे गुन्हे करणारा भाऊदेखील त्याच शहरात आहेत. आणि ह्यांच्या व्यतिरिक्त एफबीआयचा इन्फॉर्मर असलेला मायकलचा जुना जिगरी दोस्त सॅम (जो मायकलच्या सांगण्यावरून मायकलबद्दलच एफबीआयला खबरी देतो), एव्हढीच ओळखीची लोकं मायकलशी बोलतात.
विचित्र परिस्थितीत अडकलेला मायकल आपल्या 'बर्न' होण्यामागचं रहस्य जाणून घ्यायचा निश्चय करतो आणि त्यादिशेनं पावलं टाकू लागतो. पण ह्या सगळ्यासाठी पैशांची गरज आहे. मग तो बिना लायसन्सचा प्रायव्हेट डिटेक्टिव्ह बनतो. त्यापुढे प्रत्येक भागामध्ये मायकल आपल्या 'बर्न नोटीस'च्या रहस्याकडे एक एक पाऊल टाकतो आणि त्या त्या भागात एक एक 'मायामी'मधली केस सोडवतो. अशा भन्नाट प्रकारे ही मालिका पुढे सरकते.
मायकल वेस्टनचं काम करणारा 'जेफ्री डोनोव्हन' हा मालिकेची जान आहे. त्याचा बोलका चेहरा अन मिस्किल हास्य मायकलच्या पात्रात रंगत भरतात. एखाद्या वर्षांनुवर्षं जगभर गुप्तहेरी केलेल्या माणसाला शोभेलसं व्यक्तिमत्व आणि अप्रतिम संवादफेक ह्यामुळे मायकल वेस्टन फारसं काही भव्यदिव्य न दाखवताही प्रचंड विश्वसनीय वाटतो. मालिकेचा फॉर्मॅट ज्यामध्ये बर्‍याच प्रसंगांमध्ये पॉज येतो आणि मायकल व्हॉईसओव्हरने एखाद्या होतकरू गुप्तहेराला टिप्स द्याव्यात तशा टिप्स देतो, मायकल साध्या साध्या गोष्टींमधून विविध यंत्र कशी बनवतो किंवा प्रत्यक्षात काहीही न करता टॅक्टिकली भल्याभल्यांच्या तोंडचं पाणी कसं पळवतो आणि सगळ्या पात्रांच्या तोंडी असलेले खुसखुशीत संवाद, ह्यांमुळे एका अर्थानं थ्रिलर असलेली मालिकादेखील तणावपूर्ण किंवा नाटकीय न होता मनोरंजक होते आणि तरीही बर्‍यापैकी विश्वसनीय राहते.
मायकलचं पात्र इतक्या विचारपूर्वक लिहिलंय की लेखकाला सलाम करावासा वाटतो. एका भागात मायकल सांगतो 'People with happy families don't become spies. Bad childhood is the perfect background to become a spy. You don't trust anyone, you are used to getting smacked around and you never get homesick.'. मायकलचं बालपण असंच आहे. त्याचे वडील बिलकुल चांगले नसल्याचं आणि मायकलचं त्यांच्याशी वाकडं असल्याचं आपल्याला मायकल आणि त्याच्या आईच्या प्रत्येक संवादातून कळतं. पण त्याच्या आईनं तरीही केवळ मुलांसाठी अनेक वर्षं संसार केलेला आहे. एका प्रसंगात ती मायकलला म्हणते, 'You missed your father's funeral.. by eight years." मायकलचं आईवर प्रेम आहे, कसाही असला तरी भावाबद्दल ओढ आहे पण विचित्र बालपणामुळे तो नात्यांना घाबरतो, त्यामुळे कायम घरापासून आणि नात्यांपासून पळत राहिलाय. कधी कामाच्या निमित्ताने तर कधी कामाचं कारण देऊन. पण कुटुंबवत्सल आईमुळे मायकलच्या वागण्यातला फरक प्रत्येक भागानुसार गडद होत जातो. "Thirty years of karate, combat experience on five continents, a rating against every weapon that fires a bullet or holds an edge... still haven't found any defence to mom crying into my shirt." मायकलचा हा डायलॉग त्याची व्यक्तिरेखा स्पष्ट करून जातो. वर्षांनुवर्षं जगाच्या कानाकोपर्‍यात अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितींमध्ये आणि वाईटात वाईट लोकांसोबत आयुष्य घालवलेला गुप्तहेर मायकल अचाट कामगिर्‍या करून एकेक केस सोडवतोच पण एक माणूस म्हणूनही ह्या मालिकेमध्ये पदोपदी दिसत राहतो. त्यामुळेच मी आजवर पाहिलेल्या किंवा वाचलेल्या सर्व गुप्तहेरांमधला माझा सर्वांत आवडता गुप्तहेर हे बिरूद मी मायकल वेस्टनलाच देईन.
पाच दिवसांमध्ये मी 'बर्न नोटीस' च्या पहिल्या सीझनचे पाऊण तासाचे १२ भाग संपवले. आता ह्या सप्ताहांताला दुसरा सीझन आणि कदाचित दोनेक आठवड्यांत आजवरचे सगळे भाग पाहून होतील, पण मायकल वेस्टन आणि त्याच्या जगाचं गारूड उतरणं थोडं अवघडच आहे.

तो

2011-04-05T13:33:00.000-07:00

वैराण रस्त्यावरचा मैलाचा दगड
त्यावर बसलेला तो
आणि जमिनीमध्ये विरघळलेली नजर
डोक्यात केवळ प्रश्न
साथीला भर दुपारी भरून आलेलं आभाळ
आणि तितकंच भरून आलेलं मन
नजर जाईल तिथवर फक्त वैराण रस्ता
पण पावलं पुढं सरकायला नाखुष
अधूनमधून मागे पडलेल्या रस्त्याचा अदमास घेणारे डोळे
कधी काठोकाठ भरून तर कधी कोरडे पडून
अचानकच जसा नेहमी येतो, तसाच
त्याही थांब्यावर 'तो' आला
'ह्या'ला रस्त्याची कधीच गरज का पडत नाही
असा विचारही त्याच्या मनात तरळून गेला
साधंसंच पण आश्वासक हसत त्यानं
खांद्यावर टाकलेला ओळखीचा हात
आणि त्याच्या स्पर्शातली ती ऊब
हजारो जन्मांचा शीण जणू वितळवून टाकणारी
"मागे वळून काय पाहतोस?" 'त्या'नं विचारलं
मागल्या फाट्यावर सुटलेलं बरंच काही आठवलं
"फाटा तरी दिसतो का आता?"
शोधक नजर पुन्हा निराश झाली
"आणि फाट्यापर्यंत पोचेस्तोवरची पावलं?"
निराशेचं रूपांतर वेदनेत झालं
"आता पावलांचे ठसे पाहत अश्रू गाळणार?
की पुढच्या रस्त्यावर नवे ठसे उमटवणार?"
वेदना कमी झाली नाही पण
पुढच्या पावलांसाठीचा जोर आला
नजरेचा मागे वळण्याचा हट्ट कमी झाला नाही
पण पुढे बघायची इच्छा झाली
पुन्हा पुढे वैराण रस्ता, नवनव्या फाट्यांची भीती
मनकवड्या 'त्या'चा हात लगेच पडला खांद्यावरती
पुन्हा ते साधंसंच हसू, 'आहे मी' असं सांगणारं
बिनधास्त पुढे हो असं न बोलून समजावणारं
पावलं पुढे टाकण्याआधी त्यानं 'त्या'ला मिठी मारली
भरून आलेलं आभाळ अखेर एकदाचं बरसलं
वैराण रस्त्याचा दाह थोडा कमी झाल्यागत वाटलं
पहिलं पाऊल टाकून तो एकदा मागे वळला
फाट्याप्रमाणेच 'तो'ही आता तिथे नव्हता
पुढची पावलं टाकताना एकच विश्वास होता
पुन्हा फाटा फुटताना खांदे पडताच सावरायला
'तो' नक्कीच येणार होता

माणुसकी

2011-03-27T14:46:00.000-07:00

तो निर्विकार चेहर्‍यानं गाडी चालवत होता. त्याच्या शेजारच्या सीटवर दोन लहान मुलं खिडकीला टेकून डोळे विस्फारून बाहेरचं दृश्य पाहत होती. मागच्या सीटवर त्या मुलांची आई होती. गाडीची गती सामान्यच होती. प्राप्त परिस्थितीही जास्त वेगास अनुकूल नव्हती अन रस्त्यांची स्थितीही. तो हेच काम गेले कित्येक दिवस करत होता. त्यामुळे त्याच्या चर्येवर किंवा मनोवस्थेवर फारसा परिणाम होत नव्हता. थंडपणे त्यानं गाडी एका ठिकाणी उभी केली आणि गाडीचं इंजिन बंद केलं. एकदम स्मशानशांतता पसरल्यासारखी वाटली. त्यानं एकवार मुलांकडे अन मग मागे बसलेल्या त्यांच्या आईकडे पाहिलं. तिघंही कुठेतरी हरवलेली होती. त्याला थोडं अवघडल्यासारखं वाटलं. तो थोडासा खाकरला. मुलांची आई एकदम भानावर आली आणि डोळ्यांतलं पाणी टिपत तिनं त्याच्याकडे पाहून मान हलवली. तो चटकन गाडीचा दरवाजा उघडून बाहेर उतरला आणि मुलांच्या बाजूला आला. आधी त्यानं आईचा दरवाजा उघडला आणि ती उतरल्यावर मग मुलांचा दरवाजा. पण आईला आधी उतरवण्याचा त्याचा उद्देश सफल झाला नाही. मुलं वार्‍यासारखी वेगात समोर अथांग पसरलेल्या सिमेंट-विटा-मातीच्या ढिगार्‍याकडे धावली आणि आई फक्त हताशपणे पाहत राहिली. तो दरवाजाही न लावता ते विचित्र दृश्य पाहत उभा राहिला.
रोज थोड्याफार फरकानं अशीच दृश्यं पाहूनही रोज ह्याच क्षणी त्याच्या अंगावर सरसरून काटा येत असे. नजर जाईल तिथवर पसरलेला तो ढिगारा. धरणी अन समुद्राच्या रौद्र रूपाने उद्भवलेल्या दुहेरी नैसर्गिक संकटानंतर उरलेले मानवी संस्कृतीचे अवशेष. त्याखाली न जाणे किती संसार गाडले गेले असतील, किती स्वप्नं मातीत पुरली गेली असतील, किती महत्वाकांक्षा क्षणात जमीनदोस्त झाल्या असतील आणि किती मायेला आसुसलेले जीव थेट धरणीमातेच्या कुशीत विसावले असतील. कशाचाच थांग लागू न शकणार्‍या त्या ढिगार्‍याच्या भयंकर पोकळीमध्ये आपल्या संसारांचे, नात्यांचे किंवा स्वप्नांचे अवशेष शोधणारे ते व्याकुळ जीव रोजच्या रोज पाहताना त्याच्या गणवेषाच्या इस्त्रीआतला माणूस रोज चुरगळला जायचा. दूर दूर नजर फिरवल्यावर फक्त शोधकाम करणारे किंवा आपल्याच भूतकाळामध्ये वर्तमानाशी लढण्यासाठी एक आधार शोधणारी माणसं. पण क्षणात तो भानावरही यायचा. आजही आला. त्यानं स्वतःला सावरलं. दरवाजा बंद केला. गणवेषाचा शर्ट ठीकठाक केला. टोपी नीट केली आणि अदबीनं पुढे झाला. थोड्या अंतरावरून त्या भागातल्या शोधकार्याच्या ऑफिसातून एका कार्यकर्त्याला आणायला गेला.
एव्हढं होईस्तोवर मुलांनी त्यांचं घर एकेकाळी ज्या जागी उभं होतं ती जागा शोधून काढली होती. आणि एक परदेशी पत्रकारांचा गटही कॅमेरांसकट तिथे पोचून सगळं शूट करत होता. "इथे माझी बेडरूम होती. आणि इथे वरती माझं अभ्यासाचं टेबल." मुलगा सांगत होता. एव्हढ्यात मुलगी थोड्या अंतरावरून धावत धावत हातात एक वाळूनं भरलेली स्कूलबॅग घेऊन आली. "मी ह्यामध्ये काहीबाही भरून बाबांसोबत समुद्रावर जायचे." 'समुद्र' ऐकूनच तो क्षणभर दचकला. ती मुलगी अजूनही ती बॅग निरखून पाहत होती आणि मुलगा ढिगारा उपसत होता. आईला कदाचित अश्रूंमुळे सगळं धूसर दिसत असावं, पण तिला समोर तो ढिगारा दिसत नसावा. तिला तिथे अगदी काही दिवसांपूर्वीपर्यंत उभं असलेलं तिचं छोटंसं विश्वच दिसत असावं. एव्हढ्यात तो घेऊन आलेल्या शोधकार्यकर्त्यानं तिला त्या विश्वातून बाहेर आणलं. "तुमच्या नवर्‍याची अजूनही काही माहिती नाही." असं तो कार्यकर्ता तिला पाहताच थेट बोलला. तो इतका वेळ शून्य नजरेनं सगळं पाहत होता. हा संवाद ऐकून तो थोडा संभ्रमात पडला, हा कार्यकर्ता हिला कसा ओळखतो. "हे बघ काय?" मुलगी आईला काहीतरी दाखवत होती. तिला एक मोडलेली फोटो फ्रेम मिळाली होती. त्यामध्ये त्या कुटुंबाचा त्यांच्या कुटुंबप्रमुखासोबतचा फोटो होता. त्या माऊलीनं ती फ्रेम फेकून दिली आणि त्या फोटोवरून एकदा प्रेमानं हात फिरवला. इतका वेळ कडांपर्यंत येऊन थांबलेले अश्रू एकदाचे गालांवरून ओघळले. आत्तापर्यंतची प्रत्येक गोष्ट शूट करणारे कॅमेरामन आता तिच्याकडे कॅमेरा रोखून उभे राहिले. एक स्त्री पत्रकार तिच्याजवळ गेली आणि तिला काहीतरी विचारू लागली. पण तिला इंग्रजी येत नव्हतं मग ती पत्रकार इथे तिथे पाहू लागली. हा प्रसंग पाहत असलेला तो दुभाष्या म्हणून पुढे झाला.
"हा फोटोतला तुमचा नवरा का?"- पत्रकार.
"हो." ती डोळे पुसत म्हणाली. गरज नसतानाही त्यानं भाषांतरित करून सांगितलं.
"तुमची अन तुमच्या नवर्‍याची ताटातूट कशी झाली?"- पत्रकार.
"ते इथल्या आपत्कालीन यंत्रणांचे समन्वयक होते. संकट उद्भवल्यावर इथल्या सर्व नागरिकांना सुखरूप बाहेर पडण्याचे मार्ग दाखवण्याची जवाबदारी त्यांची होती. त्यामुळे सगळे नागरिक सुखरूप मार्गस्थ होईस्तो ते बाहेर पडू शकत नव्हते. आम्हाला तिघांना त्यांनी पुढे पाठवलं." भाषांतरित करायचं आहे हे विसरून तो तिच्याकडे पाहतच राहिला.
हजारो लोकांचं सर्वकाही हरवलेल्या त्या ढिगार्‍यांमध्ये अचानकच त्याला माणुसकी सापडली होती.

टीप - जपानच्या भूकंपानंतर चाललेल्या शोध आणि मदतकार्यामध्ये समोर आलेली एक सत्यघटना पाहून ही कथा लिहावीशी वाटली.

वाईट दिवस

2011-03-24T14:59:00.000-07:00

सकाळी घड्याळाचा गजर वाजलाच नाही
वेळेवर झोप उडालीच नाही
चहाचं आधण ऊतू गेलं
अन इस्त्री केलेल्या एकमेव शर्टाचं बटण तुटलं
चुरगळलेल्या शर्टावर चहाचा थेंब आणि
बससाठीची धाव नेहमीचीच सेम
आज नेमकी बस डोळ्यासमोर सुटली
कधी नव्हे ती पावलं रिक्षाकडे वळली
एरव्हीचे रिकामटेकडे रिक्षावाले आज कामात गर्क होते
एरव्हीचा तोंडी अपमान आज फक्त नजरेनंच करत होते
चरफडत उन्हात स्टेशनाकडे चालत
निघालो सोमवार बाजाराची गर्दी पाहत
आज ट्रेनांना कशानं दुप्पट गर्दी
डब्यामध्ये नेमके संगीतरसिक दर्दी
स्टेशनातनं बाहेरचीसुद्धा बस पुन्हा चुकली
चरफडतच पुन्हा रिक्षाकडे नजर गेली
चमत्कारच की रिक्षावाला चक्क हो म्हणाला
त्याक्षणी कदाचित मुलीचा होकारही असता मिळाला
माझ्याच आनंदाला माझीच नजर लागली
रिक्षा ट्रॅफिकात दोन तास थांबली
घामेजलेला शर्ट आणि आंबलेलं मन
ऑफिसातला लेट पंच अन नुसतीच तणतण
"बेक्कार दिवस आहे यार.." शेजार्‍याला म्हणालो
तो दिसला नाही म्हणून नुसताच सुस्तावलो
"त्याचं कळलं नाही का?" आवाज आला दुरून
प्रश्नार्थक नजरेनंच पाहिलं मी दोन टेबलं सोडून
"दोन तासांपूर्वी इथेच एक चौक आधी
घाईत रस्ता ओलांडताना आला तो गाडीखाली
नेला लगेच उचलून सगळ्यांनी हॉस्पिटलात
आहे ठीक आता पण तीनेक आठवडे घरात"
ट्रॅफिकचा गोंधळ आता माझ्या नीट लक्षात आला
वाईट दिवस माझा चक्क वरदान वाटू लागला

भोग

2011-03-13T13:12:00.000-07:00

(माझ्या सर्वांत आवडत्या सिनेमांपैकी एक म्हणजे 'ओल्डबॉय' (हिंदीत 'ज़िंदा' ही निर्लज्ज, भ्रष्ट कॉपीदेखील आहे). त्यामध्ये मध्यवर्ती पात्राला अचानक किडनॅप करून कोठडीत बंद केलं जातं. कशासाठी, कुणी, किती काळासाठी ह्या प्रश्नांची उत्तरं नाहीत. खोली एखाद्या हॉटेलच्या खोलीसारखी मूलभूत सोयींनी युक्त, पण बाकी काहीच नाही. अशी चौदा वर्षं तो काढतो. त्याच्या अवस्थेवर सुचलेली एक कविता. अर्थात कविता जास्त कळण्यासाठी सिनेमा बघितलेला असणं चांगलं. पण एक वॉर्निंग ही की हा सिनेमा फार म्हणजे फारच बोल्ड आणि हिंसक आहे, सर्वांना झेपणारं काम नाही.)

एकांती बसलो इथे मी
शांत अन हतबुद्धही
पाहतो चोहीकडे अन
नाही पाहत काहीही

दृष्टीस पडणे हे कधी का
पाहण्यासम भासते?
स्थिरचित्रही भिंतीवरीचे
पाहूनी मज लाजते

चलचित्र जेव्हा माणसांचे
भ्रम उभारू लागले
गंध अन संवेदनांचे
बंध निसटू लागले

एक केवळ गंध उरला
गूढ अन परिचित असा
संगीत येई घेऊनी ते
मूर्च्छनेचा एक ठसा

मोजतो मी दिवस वर्षे
अन कधी सेकंदही
वाट बघणे हेच हाती
निस्तेज मग ते अंकही

सर्वकाही तेच ते पण
भास अन आभासही
वीट येतो घेऊनी ते
श्वास अन उच्छवासही

सोडले जेव्हा पळांचे
मांडणेही गणित मी
मांडला मी ठोकताळा
केली मी पापे किती

कोण तो घायाळ इतका
सूड ज्याचा संपे ना
कोण जो निष्ठुर इतका
की मला संपवेही ना

भरली मग पाने वहीची
एकमेकांमागुनी
थक्क झालो मी पुन्हा
ती सर्व पापे पाहूनी

एकदा मी फक्त त्या
चळतीकडे मग पाहिले
भोग माझ्या भाळीचेही
शेवटी ओशाळले

लोकाभिमुख कला - वारली चित्रकला

2011-03-08T12:16:00.000-08:00

एकेका कलेचं नशीब असतं. हे वाक्य मी म्हणणं म्हणजे काजव्यानं तार्‍यांच्या श्वेतबटू बनण्याबद्दल वगैरे चर्चा करण्यासारखं आहे, पण असो. तर माझं असं म्हणणं केवळ एव्हढ्याचसाठी आहे, की एखादी कला अचानकपणेच काही कारणानं प्रचंड लोकप्रियता मिळवते, मोठ्या लोकसंख्यपर्यंत पोचते अन तिच्या प्रचार, प्रसार आणि संवर्धनासाठी ह्या गोष्टीची मदत होते. ती कला पुढे जात राहते, नवनवे स्तर पार करत राहते. तर काही कला ह्या अज्ञात कारणानं तेव्हढ्या लोकप्रिय होऊ शकत नाहीत, त्या लोकांपर्यंत त्या संख्येनं किंवा तीव्रतेनं पोचत नाहीत. आणि त्या कारणास्तव त्या एका विशिष्ट छोट्या परिघाबाहेर न पडल्यानं नामशेष होतात की काय अशी भीती निर्माण होते. पण कधी कधी एक छोटासा कल्पक प्रयत्नदेखील त्या कलेच्या लोकांपर्यंत न पोचू देणार्‍या मर्यादा ओलांडायला कारणीभूत ठरू शकतो आणि कलेचं पार नशीबच पालटवूनच टाकू शकतो.
उदाहरणं बघायची झाली तर युरोपियन बॅले किंवा पश्चिम युरोपियन आणि दक्षिण अमेरिकन नृत्यप्रकार ह्या कला योग्य त्या स्तरावर मार्केटिंग झाल्यामुळे म्हणा किंवा योग्य त्या पद्धतीनं (संख्येनं आणि तीव्रतेनं) त्यांचा प्रचार झाल्यामुळे आणि त्यामध्ये बदलावांस आवश्यक तो वाव राहिल्यामुळे जगभरातल्या लोकसंख्येपर्यंत पोचल्या. आणि त्यामुळेच त्यांचा टिकाव तर लागलाच पण मोठ्या प्रमाणावर त्यांचं संवर्धनही होत आहे. पण त्याच ठिकाणी कित्येक भारतीय शास्त्रीय नृत्यप्रकारांकडे आपण नजर टाकली तर योग्य त्या पद्धतीच्या मार्केटिंगचा अभाव आणि कधीच एका ठराविक परिघाबाहेर न पडल्यामुळे बहुतेक (अन्यही अनेक कारणं असतील, माझ्या मर्यादित ज्ञानावर आधारलेली अगोचर वक्तव्य मी नेहमीच करत असतो, त्यामुळे चुकत असल्यास क्षमा करावी) त्या कला जास्त लोकसंख्येपर्यंत पोचू शकल्या नसल्याचं चित्र दिसतं. आणि तसं पाहता पाश्चिमात्य नृत्यप्रकार सोपे असतात किंवा किचकट, क्लिष्ट नसतात अशातला भाग नाही, त्यांचेही असंख्य नियम आणि गरजा असतात, पण योग्य त्या मार्केटिंगचा अभाव आणि बदलांंस सक्त विरोध असल्याकारणे परिघाबाहेर पडण्याची नसलेली शक्यता ह्यांमुळे भारतीय नृत्यकला मोठ्या लोकसंख्येपर्यंत पोचल्या नाहीत असं मला वाटतं. अर्थात मोठ्या लोकसंख्येपर्यंत पोचणं हे कलेच्या उच्चनीचतेचं मोजमाप आहे असं माझं मुळीच म्हणणं नाही. कारण मुळामध्ये कलांमध्ये तुलना किंवा कला चांगली-वाईट ठरवणं हे पूर्णतः सापेक्ष असतं. पण मी हे सगळं ह्यासाठी महत्वाचं मानतो कारण, कला जेव्हा मोठ्या लोकसंख्येपर्यंत पोचते तेव्हा ती ज्या संस्कृतीतून आली, त्या संस्कृतीची दूत असते. ती अप्रत्यक्षपणे त्या संस्कृतीलाच एका मोठ्या वर्गापर्यंत पोचवत असते. उदाहरणात वापरलेलीच पाश्चात्य नृत्य पाहिलीत तर आज कित्येक पाश्चात्य नृत्यप्रकार तुमच्या दरवाजापर्यंत येऊन पोचलेत. मोठ्या शहरांमध्ये हे नृत्यप्रकार शिकवणारे क्लासेस सहजगत्या उपलब्ध आहेत आणि टीव्ही, सिनेमामधल्या जबरदस्त मार्केटिंगमुळे त्यांच्याकडे वळण्याचा ओघ वाढलाय हे निश्चित. अर्थात ह्याचा अर्थ असा नव्हे की ह्या नृत्यकला चांगल्या आहेत म्हणून हे होतंय, ह्यामागे आर्थिक कारणं, प्रसिद्धी इत्यादी इत्यादी बर्‍याच गोष्टी आहेत. त्यांचा ऊहापोह करणे हा हेतू नव्हे. पण लक्षात घेण्याजोगी गोष्ट ही, की हे नृत्यप्रकार बर्‍यापैकी लोकाभिमुख आहेत. कुठल्याही सामान्य माणसाच्या सहज आवाक्यातले आणि त्यामध्ये एक लवचिकता आहे. त्याचबरोबर ह्या नृत्यप्रकारांच्या आपल्या जीवनातील चंचुप्रवेशामुळे त्या त्या संस्कृतींची आपल्याला जास्त ओळख होऊ लागली आहे. अर्थात, टीव्ही/सिनेमे ह्यांमुळे होते आहेच, पण टीव्ही/सिनेमे हे देखील कलाप्रकारच नव्हेत का?
एव्हढं सगळं रटाळ पुराण लावण्याचं कारण हे की काही महिन्यांपूर्वी एका अशाच वेगळ्या कलेनं माझं लक्ष वेधून घेतलं. तसा मी कलाशून्य मनुष्य. पण दैवयोगानं मी ज्यांच्या ज्यांच्या संपर्कात येतो ती सगळी मंडळी कलाकार असतात. असंच एकदा मित्राच्या बायकोनं काढलेलं एक चित्र, मित्र मला कौतुकानं दाखवत होता. मी दोन मिनिटं चित्र निरखून पाहिलं. आधीच सांगितल्याप्रमाणे मला कलेतलं फार कमी (जवळपास शून्य) कळतं. पण मला ते चित्र आधी चित्र आहे हेच कळायला वेळ लागला. त्यामध्ये अतिशय सामान्य पद्धतीनं दोन त्रिकोण जोडून बनवलेली माणसं होती. उभे त्रिकोण काढलेली झाडं आणि डोंगर, सूर्य असावासा वाटणारा गोल आणि शेतीची कसलीशी क्रिया करणारी ती माणसं ज्या जमिनीवर काम करत होती तो जमिनीचा तुकडा चौकोन काढून दाखवलेला होता. पण त्या सगळ्यात एक पॅटर्न होता. अर्थात तो समजण्याइतपत अक्कल मला असती तर अजून काय हवं होतं, पण अधिक चौकशी करता ही 'वारली चित्रकला' असल्याचं मला सांगण्यात आलं. आणि 'वारली' ही महाराष्ट्र अन गुजरातेमध्ये असणारी एक आदिवासी संस्कृती असल्याचं ज्ञान मला मित्राकडून मिळालं. ते चित्र आमच्या इथल्या गणेशोत्सवामध्ये घेतलेल्या चित्रकला स्पर्धेतलं असल्यानं बर्‍याच लोकांनी पाहिलं अन आश्चर्य म्हणजे माझ्या अजून दोघा-तिघा मित्रांनी ही वारली चित्रकला असल्याचं लगेच ओळखलं अन त्यांचीही बहिण/बायको किंवा तत्सम कुणीतरी ती शिकत असल्याचं किंवा शिकलं असल्याचं कळलं. माझ्यासाठी हा धक्का होता. एक आदिवासी कला, शहरी, सुसंस्कृत माणसांपर्यंत बर्‍यापैकी पोचली होती.
नंतर एक दिवस तन्वीताईनंही तिच्या काही वारली चित्रांचे फोटो टाकलेले मध्यंतरी. त्यामुळे माझ्या विस्मरणात गेलेलं 'वारली चित्रकले'बद्दलचं कुतूहल पुन्हा उफाळून वर आलं. मग नेटवर थोडी शोधाशोध केली. तेव्हा 'वारली' ही संस्कृती निसर्गाच्या जास्तीत जास्त जवळ जाण्याचा प्रयत्न करणारी आणि मनुष्य हा निसर्गाचाच भाग असल्याने त्याचं आयुष्य नैसर्गिक समतो राखण्यास हातभार लावणारं असावं असा जीवनविषयक दृष्टिकोन असणारी आहे हे वाचनात आलं. वारली भाषा ही न लिहिली जाणारी, लिपि नसणारी भाषा. त्यामध्ये संस्कृत, गुजराती अन मराठीतल्या आधुनिक शब्दांचाही भरणा आहे. पण मग संपर्काचं दुसरं साधन म्हणजे चित्रलिपी किंवा चित्रकला. घराच्या भिंतींवर लिहून साधला जाणारा संपर्क. त्यातूनच शेतीचे हंगाम, पीक घेणं किंवा शुभकार्यांशी निगडीत वेळी केली जाणारी ही वारली चित्रकला जन्म घेते. मुळात ही वारली चित्रकला, वारली परंपरा आहे. काटक्या, माती आणि शेणापासून बनवलेल्या भिंतीवर गेरूनं लाल पार्श्वभूमी तयार करायची आणि मग तांदळाचा लगदा आणि पाणी ह्यांचं मिश्रण आणि ते बांधण्यासाठी त्यात गोंद घालून तयार केलेल्या पांढर्‍या रंगानं त्यावर चित्र काढणे अशी मूळ परंपरा. त्रिकोण, चौकोन, वर्तुळ असे अतिशय मूलभूत आकार वापरणं हे 'वारलीं'च्या साध्या सरळ निसर्गाच्या जवळ जाणार्‍या आयुष्याशी मेळ खातं. त्यातही माणूस दोन सारख्याच त्रिकोणांना जोडून बनवण्यामध्ये नैसर्गिक समतोलाचाही संकेत असल्याचं अभ्यासकांचं मत आहे. अशी ही वैशिष्ट्यपूर्ण कला जर तशीच चित्रलिपीमाणे वारली वस्त्यांमध्ये ठराविक वेळांवर केली जात राहिली असती, तर कधीच परिघाबाहेर पडली नसती. मग इथेच जिव्या सोमा म्हशे, भास्कर कुलकर्णी आणि यशोधरा दालमियांचं योगदान येतं.
एखाद्या सामान्य वारली मुलाप्रमाणेच त्यांचं आयुष्य होतं. पण त्यांची आई त्यांच्या वयाच्या सातव्या वर्षी गेली. त्या धक्क्यानं म्हशेंचं बोलणंच बंद झालं. पुढली कित्येक वर्षं ते न बोलता धुळीमध्ये, मातीमध्ये चित्र काढत राहायचे. त्यांच्यासाठी व्यक्त होण्याचं एकमेव माध्यम म्हणजे चित्र. त्यांच्या समाजातही त्यांना एक वेगळंच स्थान मिळालं ते ह्यामुळेच. त्याच्या अशा गप्प राहण्यामुळे त्यांची सगळी शक्ती आणि विचार चित्र ह्या एकमेव व्यक्त होण्याच्या माध्यमात एकवटले. त्यांची कल्पकता, प्रतिभा सर्वच अत्यंत उच्च दर्जाचं असल्यामुळे त्यांची 'वारली चित्र' फारच बोलकी असत. स्त्रियांनी चित्रकला करण्याची प्रथा म्हशेंनीच मोडली. असं म्हणतात की १९७५ मध्ये आदिवासी कलांचं संवर्धन करण्यासाठी इंदिरा गांधींनी सुरू केलेल्या मोहिमेवेळी भास्कर कुलकर्णींना म्हशे यांची अन त्यांच्या कलेची ओळख झाली आणि 'वारली चित्र' ह्या कलेची अन त्या माध्यमाच्या ताकदीची ओळख झाली. मग त्यांनी ही कला आधुनिक समाजासमोर आणली. त्यामुळे म्हशेंना कागद आणि कॅनव्हासची ओळख झाली आणि म्हशेंची कला अजून बंधनांमधून मुक्त झाली. नवी माध्यमं अन नवे प्रकार हाताळून म्हशेंनी कलेला नव्या स्तरावर नेलं, ज्यामुळे 'वारली चित्रकला' परिघाबाहेर पडली. यशोधरा दालमियांनी म्हशेंची मदत घेऊन 'पेंटेड वर्ल्ड ऑफ वारलीज' हे पुस्तक लिहून ही कला इंग्रजी भाषेत जगासमोर आणल्यानं एकदम कक्षाच रुंदावल्या. वारली संस्कृती पूर्ण जगभरात पोचली. वारली चित्रकलेचं नशीबच पालटलं.
तिथून मग म्हशेंनी कधी मागे वळून बघितलंच नाही. त्यांनी दिल्लीत कला सादर केली. राष्ट्रपती पुरस्कारही मिळवला. पुढे त्यांचे देशोदेशी अनेक सत्कार झाले. २०१० चं पद्मश्री म्हशेंना देऊन शासनाने उशीराने का होईना ८० वर्षीय मशेंचा सन्मान केला हे ही नसे थोडके. म्हशेंच्या मते वारली संस्कृतीचा गाभा असणारा विचार म्हणजे, "माणसं, पक्षी, प्राणी, दिवस-रात्र सगळंच गतिमान, चलत आहे. थोडक्यात आयुष्य म्हणजे चलन." त्यामुळे वारली चित्रकलेतही नेहमी हेच प्रतिबिंबित होत आलेलं आहे. मुळात वारली चित्रलिपी ही वारली आयुष्याचं प्रतिबिंबच आहे. पण म्हशेंमुळे वारली चित्रकला अनेक घटकांपासून स्वतंत्र झाली. खर्‍या अर्थाने लोकाभिमुख झाली.पण म्हशेंचं खरं योगदान हे आहे की त्यांनी ही वारली परंपरा जगासमोर एक सुटसुटीत आणि आयुष्य प्रतिबिंबित करण्याचं एक माध्यम म्हणून आणली. सामान्य माणसापर्यंतही ती पोचलीय त्याचं कारण हे की एक म्हणजे ती सामान्यांच्या आवाक्यातील आहे कारण मुळात ती निसर्गाच्या आणि मानवी जीवनाच्या जवळ जाणारी आहे आणि ती परिघाबाहेर पडू शकली. पण ही वारली चित्रकला खर्‍या अर्थानं लोकांपर्यंत पोचली असं तेव्हाच म्हणता येईल जेव्हा केवळ वारलीच नाही तर इतरही संस्कृतींचं प्रकटीकरण करण्यासाठीही वारली चित्रकलेचा उपयोग जास्तीत जास्त प्रमाणावर होईल.

(नेहमीप्रमाणेच केवळ कुतूहलापोटी गोळा केलेली माहिती एकत्रित लिहिण्याचा प्रयत्न. मला ह्यातला ८०% भाग १० दिवस पूर्वीपर्यंत ठाऊक नव्हता. www.warli.in ह्या संकेतस्थळावर बरीच माहिती उपलब्ध आहे. तसेच वरील सर्व माहिती मी प्रस्तुत चार ठिकाणांवरून मुख्यत्वे गोळा केलेली आहे. १, २, ३ आणि ४.)

उगाच काहीही -१

2011-03-06T14:00:00.000-08:00

गेले काही दिवस फारच दणकट, भरभक्कम वगैरे लिहितोय असा काहीतरी माझा स्वतःचाच गैरसमज झाला. त्यामुळे वैचारिक थकवा आल्याचा एक आभास निर्माण झाला. त्यामुळे एरव्हीही वेळेवर चालण्यास नकार देणारी आळशी बुद्धी आज सरळ डोक्यावर चादर ओढून झोपून राहिली. कारणमीमांसा करण्यासाठी खोलात जाऊन विचार करायचा प्रयत्न केला तर हिवाळा असूनपण एकदम खूप उकडायला लागलं. मग लक्षात आलं की फार खोलात जाता जाता पार बेसमेंटमध्ये पोचलोय हॉटेलच्या. (हा केविलवाणा विनोद पाणचटपणाचा रजनीकांतावा 'घात' होता हे मलासुद्धा ठाऊक आहे, त्यामुळे स्वतःला 'आवरा' ची आवर्तनं करण्यापासून आवरा.) आता मी कंसामध्ये जोशात येऊन 'रेझ्ड टू रजनीकांत' असं लिहिणार होतो, मग चटकन जीभच चावली. धेडगुजरी माध्यमात शिकल्याचे परिणाम असे पदोपदी दिसतात. मग थोडा डोक्यावर जोर दिला. आठवीपासून गणित आणि शास्त्र 'वाघिणीच्या दुधात' मिसळून प्यायला सुरूवात केलेली, त्यामुळे 'राज पिछले जनम का' स्टाईल मी एक एक वर्ष मागे मागे जात होतो. मग एकदम 'सत्तावीस म्हणजे तीनाचा कितवा घात?' असले अवसानघातकी प्रश्न आठवायला लागले. 'घातांकां'नी माझ्या शालेय जीवनात किती आतंक माजवला होता ते फारसं सांगत नाही, पण त्याकाळात आलेल्या सनी देओलच्या 'घातक' नावाच्या सिनेमाचं नाव माझ्या मित्राने 'घातंक' असं वाचल्याचं स्मरतं. ज्यावरून घातांकांच्या त्याच्या आयुष्यावरील प्रभावाची एक पुसटशी कल्पना येऊ शकते.
'घातांक' वगैरे एकदम घातपाती नावं लेवून माझ्या बालआयुष्याच्या 'वर्ग-घनमुळावर' उठलेल्या गणितानं अनेकदा सुवर्णगुणोत्तराचेही प्रत्यय दिले, पण एकंदरच गणिताचं गणित मला कधीच सुटलेलं नाही. एका वर्षी पार 'पर्थ' च्या खेळपट्टीवर विक्रम राठोडला मॅकग्रासमोर उभा करावा तशी स्थिती, तर एखादेवर्षी एकदम वानखेडेच्या खेळपट्टीवर वॉर्नला पार जतीन परांजपेसुद्धा स्टेडियमबाहेर भिरकावत होता तद्वत स्थिती. गणितासारख्या निश्चित गोष्टीमध्ये मी दाखवत असलेल्या अनिश्चित प्रावीण्याचं मला नेहमीच नवल वाटत आलेलं आहे. असं अनिश्चित प्रावीण्य मी बर्‍याच गोष्टींमध्ये दाखवत आलेलो आहे उदा.विमानात तीन-चार तास सलग एका जागी मला बसवत नाही, उठून उभा तरी राहतो, किंवा बसण्याच्या स्थितीत बदल तरी करतो. पण ह्यावेळेसच्या भारतवारीत मी एका खचाखच भरलेल्या ट्रेनमध्ये सलग साडेपाचतास बसण्याची स्थितीही न बदलता यशस्वीरित्या प्रवास करण्याचा भीमपराक्रम गाजवला. तसं बघायला गेलं तर 'अनिश्चितता हीच एकमेव निश्चितता आहे' वगैरे तत्वज्ञानं मी अक्षरशः जगतो. (असं एकतरी वाक्य लिहिलं की पोस्ट 'पूर्ण' झाल्यागत वाटतं.)
अनिश्चितता आपल्या दैनंदिन आयुष्याचा किती अविभाज्य भाग बनलेली आहे ह्याचा प्रत्यय आपल्याला अक्षयी येत राहतो. मागचं वाक्य कसलं भारी जमलं मला. तर अनिश्चितता इतकी वाढलीय की माझ्या एका मित्राचा चक्क रक्तगट दोन वेगवेगळ्या चाचण्यांमध्ये वेगवेगळा आला. पहिल्या चाचणीला 'बी पॉझिटिव्ह' आणि दुसर्‍या चाचणीला 'ए पॉझिटिव्ह'. मी पाणचट विनोद केला, "अरे पहिल्यांदा ते म्हणाले 'बी पॉझिटिव्ह', पुढच्या वेळेस पोहोचेपर्यंत तू आयुष्याबाबत पॉझिटिव्ह झाला होतास, त्यामुळे त्यांनी तुला 'ए पॉझिटिव्ह' असं संबोधित केलं." तिसरा एक मित्र माझ्या डोक्यात घालण्यासाठी काही मिळतं का ह्यासाठी आजूबाजूला चाचपू लागला, पण ह्याचं समाधान नाही, "पण मग पुढच्या वेळेस 'ओ पॉझिटिव्ह' आला तर?" मी एक छद्मी हास्य केलं. वानखेडेची खेळपट्टी होती आणि वॉर्न जतीन परांजपेला बॉल टाकत होता. "पुढच्या वेळेपर्यंतही जर तू पॉझिटिव्ह राहिलास तर त्यांना तुझ्याबद्दल आदर निर्माण होईल आणि ते तुला 'ओ पॉझिटिव्ह' म्हणून संबोधित करतील." तिसर्‍याला अजूनही काही मिळालं नव्हतं.
असो. विषयावरून भरकटलो. तर आपण कुठे होतो? हां. मी खोलात जाऊन विचार करायचा प्रयत्न केला. 'प्रयत्न केला' हे महत्वाचं आहे. कारण विचार माझ्याच्यानं फारसा झाला नाही. एव्हढंच लक्षात आलं की आपण 'विनोदी' लिहायला हवं. आता विनोदी 'लिहायला हवं' हे जरा आगाऊ नाही वाटत? 'लिहायला हवं' म्हणून लिहायला तो काय इंजिनियरिंगचा 'आऊट ऑफ सिलॅबस' पेपर आहे की 'गोध्रा जळितकांडावर जस्टिस बॅनर्जीनं लिहिलेला रिपोर्ट' आहे? अर्थातच हे सुज्ञ प्रश्न मला 'विनोदी' लिहिण्याचा विचार आल्यानंतर पडले. आणि माझा चेहरा पडला. विनोदी लिहायचंय म्हणून विनोदी लिहिता आलं असतं तर किती बरं झालं असतं! असा एक स्वार्थी विचार एक क्षण मनाला चाटून गेला. तरीही पडलेला चेहरा उचलून परत लावला आणि लिहायला बसलो. पण आज पर्थची खेळपट्टी आहे आणि मॅकग्रा बॉलिंग टाकतोय!

(पुढचे भाग येऊ नयेत अशी मनोमन इच्छा आहे. पण तरी आलेच तर अनुक्रमांकांची सोय आत्ताच करून ठेवतोय.)

क्रांतीची मशाल -३-सैफ-अल-अवाम

2011-03-03T14:26:00.000-08:00

काही वर्षांपूर्वी मी जेव्हा कर्नल मुअम्मर गद्दाफीबद्दल पहिल्यांदा ऐकलं आणि नंतर वाचलं होतं, तेव्हा मला त्याच्याबद्दल विलक्षण कुतूहल वाटलं होतं. वयाच्या सत्ताविसाव्या वर्षी त्या मनुष्याच्या हातात एका तेलानं भरलेल्या देशाची सत्ता एकवटली होती. आणि त्यानं ती पस्तीसहून जास्त (आता चाळीसहून जास्त) वर्षं टिकवून ठेवलेली आहे, हे मला फारच नवलाचं वाटलं होतं. पण मग त्याच्याबद्दल वाचल्यावर त्याचे एकंदर रंगढंग पाहून मला त्याच्या एकंदर व्यक्तिमत्वाचा अंदाज आला. पण खरंच वयाच्या सत्ताविसाव्या वर्षी हातात इतक्या मोठ्या तिजोरीची चावी येऊन पडणं आणि त्यापुढे चाळीस वर्षं ती चांगल्या मार्गाने नाही, तर धाकदपटशा, क्रूरता आणि खटपटी लटपटी करून टिकवून ठेवणंसुद्धा खाण्याचं काम नाही.
कर्नल मुअम्मर गद्दाफीचं २००९ सालचं संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेतलं गाजलेलं ९० मिनिटांचं मूर्खासारखं भाषण, त्याचं जिथे जाईल तिथे विमानानंच स्वतःचं फर्निचर घेऊन जाणं, न्यूयॉर्कमध्ये त्याला कुठल्याही हॉटेलमध्ये हे न जमल्यानं त्यानं रस्त्यावर तंबू ठोकून राहण्याचा विक्षिप्त निर्णय, त्याचं स्त्री-अंगरक्षकांचं पथक, त्याची 'लाडकी' युक्रेनियन नर्स आणि तो अन त्याच्या कुटुंबियांचं ऐषारामी अन बेफाम जगणं ह्या सगळ्या गद्दाफीच्या विविध तर्‍हा आहेतच, पण मुअम्मर गद्दाफीच्या उदयापासून त्यानं केलेल्या सगळ्याच करामती ह्याहूनही जास्त सुरस आणि चमत्कारिक आहेत.
लिबिया हा देश काही वर्षे इटलीची वसाहत होता. इटली गेल्यानंतर तिथल्या राजाच्या हाती सत्ता आली, ज्यानं स्वातंत्र्यासाठी प्रयत्न केले होते. लिबियाचा राजा १९६९ मध्ये काही आजाराने ग्रस्त असल्याने तुर्कस्तानात इलाजासाठी गेला होता. त्याच काळामध्ये इस्रायलनं अरब फौजांचे दणादण पराभव केलेले होते. अशा वातावरणामध्ये सैन्यात नवखा असलेला अरब-वर्णावर्चस्वीवृत्तीचा गद्दाफी आपल्या समविचारी तरूणांना गोळा करू लागला. राज्याच्या युवराजाला राजाकडून संमतीपत्र मिळायच्या आतच २७ वर्षांच्या गद्दाफीनं काही त्याच्यासारख्याच तरूण ऑफिसरांच्या मदतीनं युवराजाला अटक करून राजसत्ता बरखास्त केली, आणि लिबियामध्ये प्रजासत्ताक स्थापनेची घोषणा केली. त्यांच्या अरब वर्चस्व आणि अरब स्वाभिमानाच्या ध्येयाबद्दल सहानुभूती असणार्‍या सैन्याधिकार्‍यांची ह्या रक्तविरहित क्रांतीला मूक मदत झाली.
ह्या गोंधळामध्ये फक्त कॅप्टन असलेला एक तरूण, नवखा सैन्याधिकारी तेलानं ओतप्रोत भरलेल्या एका स्ट्रॅटेजिकली अन भौगोलिकदृष्ट्या युरोपसाठी (म्हणजेच पाश्चात्य जगासाठी) अत्यंत महत्वाच्या अशा एका देशाचा प्रमुख बनला. त्यामुळे साहजिकच सगळ्यांच्या नजरा त्याच्याकडे वळल्या. गद्दाफीला सत्तेतून उतरवणं अमेरिकेसाठी अवघड नव्हतं. पण क्रिकेटमध्ये म्हणतात ना, ज्याच्याबद्दल काहीच माहित नाही असा खेळाडू नेहमीच धोक्याचा ठरतो, तद्वतच जगाच्या उचापती करणार्‍या अमेरिकेची गद्दाफीला जोखण्यात चूकच झाली. खरंतर गद्दाफी आल्या आल्या त्याला उडवण्याचा एक 'हिल्टन असाईनमेंट' नामक प्लॅनही बनला होता, ज्यामध्ये परदेशातून भाड्याचे मारेकरी आणून आणि लिबियन तुरूंगांतून कैद्यांना सोडवून एक विचित्र क्रांती घडवण्याचं ठरलं होतं (आयरॉनिकली आज गद्दाफी आपल्याच विरोधातलं बंड मोडण्यासाठी भाड्याचे मारेकरी वापरतोय). पण आयत्या वेळी अमेरिकेच्या कम्युनिस्टद्वेष्ट्या नीतीमुळे गद्दाफी हा पुरेसा कम्युनिस्टद्वेष्टा असल्याचं जाणवल्यानं ह्या कटाला तिलांजली देण्यात आली. पण गद्दाफी हा खरंच माहित नसलेला खेळाडू होता. त्यानं नंतर जे काय करून सत्तेवर मांड बसवली ते नुसतं वाचूनही धाप लागते.
गद्दाफीनं सर्वप्रथम एक गव्हर्निंग काऊन्सिल सदृश व्यवस्था बनवली, ज्याचा प्रमुख तो स्वतः होता. ज्याच्यामार्फत तो 'प्रजासत्ताक' चालवत होता. त्यानं सर्वप्रथम जेव्हढे इटालियन लोक लिबियात राहत होते, त्या सर्वांना बाहेरचा रस्ता दाखवला. स्वतःचय देशाला पश्चिमद्वेष्ट्या लोकांचं आश्रयस्थान बनवून टाकलं. लिबियामध्ये शरिया कायदा लावून टाकला. इस्लाम आणि अरब ह्या गोष्टींना कमालीचं ग्लोरिफाय करून इस्लामी जगतात स्वतःची प्रतिमा बळकट करायचा प्रयत्न केला. काही दिवसांसाठी तो पंतप्रधानदेखील होता. मग एक दिवस प्रजासत्ताकाचं रूपांतर 'जमहिरिया' अर्थात 'थेट-लोकशाही' अशा काहीशा प्रकारात करून त्यानं स्वतःला सर्वोच्च अशा महासचिव पदावर बसवलं. तो ज्या काऊन्सिलचा महासचिव होता, त्याखाली छोट्या स्थानिक स्वराज्य संस्था अशा प्रकारची एक वेगळीच थेट लोकशाही व्यवस्था त्यानं निर्माण केल्याचा आभास उभा केला. आणि दोनेक वर्षांत त्याने सर्व पदांचा त्याग करून स्वतःला 'लिबियन क्रांतीचा गुरूबंधू आणि मार्गदर्शक' अशा अर्थाची एक पदवी देऊन घेतली. तो अधिकृतरित्या लिबियाचा नेता आहेही अन नाहीही, अशी काहीशी ही स्थिती आहे.
कर्नल गद्दाफी ह्या नावाबद्दल मला कुतूहल वाटण्याचं पहिलं कारण होतं, नावातला 'कर्नल'. कारण आजवर ऐकलेले सर्व लष्करशहा किमान 'जनरल' तरी असायचेच, पण हा एकमात्र कर्नल. अधिक माहिती काढता लक्षात आलं, की त्यानं इतर लष्करशहांप्रमाणे स्वतःची सैन्यामध्ये थेट 'जनरलपदी' पदोन्नती करून घेतली नाही. फक्त स्वतःच्या कॅप्टनपदावरून काही वर्षांनी 'कर्नल' एव्हढीच मानद पदोन्नती घेतली. त्यामार्फत तो जगातला एकमेव 'कर्नल' पातळीचा लष्करप्रमुख झाला. गद्दाफीला सगळ्यांच बाबतींत वेगळेपणाची हौस असल्याचं इथेही दिसतं.
क्वेंटिन टॅरँटीनो कसा विविध आवडते सिनेमे आणि गाणी ह्यांना इनरेफरन्सिंग करून (म्हणजे त्यांसारखे सीन्स, डायलॉग्ज किंवा ती गाणी विविध प्रसंगांमध्ये वाजवून) होमेज देतो, तसंच काहीसं गद्दाफी आपल्या सत्तेच्या अंमलबजावणीत करतो. त्यानं ज्या ज्या नेत्यावरून प्रेरणा घेतली, त्या त्या नेत्याचं इनरेफरन्सिंग त्याच्या वेगवेगळ्या कृतींतून दिसतं. लहान असताना तो गमाल अब्देल नासरचा फॅन होता, मोठा झाल्यावर प्रत्यक्षात जेव्हा तो अन नासर दोघेही शेजारी राष्ट्रांचे राष्ट्राध्यक्ष झाले तेव्हा त्याला काय वाटलं असेल हा विचार करून मला गंमत वाटते. गमाल अब्देल नासरचा 'पॅन-अरब नेशन' चा कन्सेप्ट गद्दाफीनं जसाच्या तसा उचलला. एक अरब राष्ट्र बनवण्याच्या दृष्टीनं काही फसलेले प्रयत्नही त्यानं करून पाहिले. पण पुढे त्याच अब्देल नासरचा देश असलेल्या इजिप्तवर एक दिवस त्यानं हल्लाही केला. स्वतःला क्युबन क्रांतीचा प्रणेता 'चे ग्वेव्हारा' सारखं मॉडेल करण्याचाही गद्दाफीनं प्रयत्न केला. स्वतःच्या विचारसरणीला 'अरब सोशलिझम' असं गोंडस नावही देऊन टाकलं. चीनच्या माओच्या 'लिटिल रेड बुक' सारखं स्वतःचं 'ग्रीन बुक' काढून पाहिलं. गद्दाफीला गॉगल्स आणि सफारी सूट्सचं वेड होतं, पण कालांतरानं वाढत्या वयासोबत त्यानं हुशारीनं कपडे बदलले, तरी गॉगल तसाच राहिला.
गद्दाफीनं स्वतःचं राज्य राखण्यासाठी जसे स्वतःच्या शासनव्यवस्थेत शिताफीनं बदल केले आणि कुणाचीही पक्की मांड कुठेच बसू दिली नाही, त्याचप्रमाणे त्याने आपल्या विरोधकांना क्रूरतेनं दडपण्याचेही धंदे केले. लिबिया सोडून देशाबाहेर गेलेल्या विरोधकांना मारण्यासाठीही एक पथक होतं. त्यांना 'देशात परत या नाहीतर ह्या पथकाच्या हाती येण्यास तयार राहा' सारख्या खुलेआम धमक्याही दिल्या. आंतरराष्ट्रीय दहशतवादाला सर्वतोपरी मदत आणि एव्हढंच नव्हे तर प्रत्यक्ष खुलेआम सहभाग इथवरही गद्दाफीची मजल गेली. पण तरीही त्याचं नशीब बलवत्तर होतं म्हणा किंवा त्याच्या हातात 'मानवाधिकारां'चा डंका पिटणार्‍या सर्व पाश्चात्य खेळण्यांची चावी अर्थात तेल होती म्हणून तो सर्व प्रकरणांतून टिकून राहिला. अगदी पाश्चात्य नागरिकांनाच विमानाच्या बॉम्बस्फोटात शेकड्यांनी मारूनही तो उजळ माथ्यानं फिरत राहिला. आणि एव्हढंच नव्हे तर ह्याच तेलाच्या ताकदीच्या जोरावर, ह्या विमानस्फोटाच्या आरोपीला थेट युनायटेड किंग्डममधून सोडवून घेऊन आला. मध्यंतरीच्या कालावधीत लिबियावर संपूर्ण पाश्चात्य देशांनी निर्बंध घातले होते. पण कालांतराने ह्या निर्बंधांचा दोन्ही पक्षांना फटकाच बसणार असल्याचं लक्षात आल्यावर मांडवली केली गेली. मग लिबियानं सर्व कुरापतींची 'नैतिक जवाबदारी' स्वीकारली आणि मृतांच्या कुटुंबियांना भलीथोरली भरपाई देण्याचं निश्चित केलं. बदल्यात जगानं लिबियन सरकारला सर्व आरोपांपासून अन प्रलंबित खटल्यांपासून मुक्ती देण्याचं अन निर्बंध उठवण्याचं मान्य केलं. हे जरी वरकरणी असं दिसत असलं तरी प्रत्यक्षात हे तेलाचे प्रताप आहेत. लिबिया हा आफ्रिकेतील सर्वाधिक तेलसाठे असलेला देश आहे, हे एकच कारण मांडवलीसाठी पुरेसं होतं. मग थोड्याच दिवसांनी त्यानं गाजावाजा करून बॉम्बस्फोट आरोपीला सोडवून आणलं. स्कॉटिश सरकार कितीही दया म्हणून सुटका वगैरेची मलमपट्टी करत असलं तरी सगळ्या जगाला माहितीय की ही सुटका राजकीय हेतूंनी प्रेरित आहे. आणि चक्क एका पाश्चात्य सरकारानं आपल्याच देशाच्या नागरिकांना मारणार्‍या आरोपीला सोडून देण्याची दुर्मिळ घटना ही गद्दाफीच्या उद्दाम नीतीचा एक विजयच म्हटला गेला पाहिजे. ह्या बॉम्बस्फोटाची उघड जवाबदारी घेतल्यानंतरही संयुक्त राष्ट्रांच्या 'मानवाधिकार समिती'वर लिबिया अर्थात गद्दाफीची नुसती नेमणूकच नव्हे तर त्याला अध्यक्ष म्हणून बसवण्याचाही कारनामा पाश्चात्य देशांनी केलेला आहे.
गद्दाफीनं पाकिस्तान, चीनपासून ते भारतापर्यंत अनेकांकडून आण्विक शस्त्रे मिळवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केलेला आहे. त्यानं अनेक इदि अमीन आणि स्लोबोदान मिलोसेविच सारख्या जेनोसाईड करणार्‍या क्रूरकर्मांना वेळोवेळी पाठिंबाही दिलेला आहे. इदि अमीनशी तर त्याचे इतके मधुर संबंध होते की इदि अमीननं त्याच्या मुलीशी लग्नही केलं होतं. पुढे त्याच्या मुलीनं इदि अमीनशी घटस्फोटही घेतला.
स्वतःच्या सर्व विरोधक अन शत्रूंना क्रूरपणे ठेचणारा क्रूरकर्मा गद्दाफी आपल्या मुलांच्या बाबतीत मात्र अगदी जवाबदार बाप आहे. त्यानं आपल्या सर्व मुलांना योग्य प्रकारे देशातल्या विविध महत्वाच्या पदांवर बसवून ठेवलंय. एकजण महत्वाचे सरकारी उद्योग पाहतो, एकजण सुरक्षा सल्लागार, एकजण ऑलिम्पिक समितीचा अध्यक्ष, एकजण उदारमतवादी मुखवटा अन एकजण सागरी उद्योगांचा व्यवस्थापकीय सल्लागार. त्याचबरोबर स्वतःची मुलगी अन जावयाचीही व्यवस्थित सोय लावून गद्दाफीनं आपला देश स्वतःच्या मुलांसाठी खर्‍या अर्थानं 'बाप की जागीर' बनवून ठेवलाय.
सर्व पाश्चात्य देशही निर्बंध उठल्यापासून कधी काही घडलंच नाही अशा प्रकारे गद्दाफीचा उदोउदो करण्यात मग्न. इटलीनं तर गद्दाफीसोबत मोठमोठे करार केलेत. 'एनी' ही मोठी एनर्जी कंपनी लिबियात फार मोठा सेटअप बांधून आहे. इटलीतील 'युनिक्रेडिट' ह्या बँकेत 'लिबियन सेंट्रल बँक' ची मोठी गुंतवणूक आहे, इटलीतील नावाजलेला फुटबॉल क्लब 'युव्हेंटस'मध्ये गद्दाफी कुटुंबियांचे हितसंबंध अन समभाग आहेत. ह्यासर्वांसोबत इटलीला भरमसाठ इंधनांचा पुरवठा करण्याबदल्यात इटलीकडून गेल्या काही वर्षांपासून गद्दाफीला भलीथोरली मदत मिळते. नुकताच गद्दाफी कुटुंबियांचं यूके मधील आलिशान घर गोठवण्यात आल्याचीही बातमी आली. टुरिस्ट बेट असलेल्या सेंट बार्ट्स बेटावर 'बियॉन्'से, 'नेली फुर्ट्याडो', 'मारिया कॅरे', 'अशर' अशा अमेरिकेतील मोठमोठ्या कलाकारांनी गद्दाफीच्या खाजगी नववर्षाच्या पार्टीत आपली 'कला सादर' केल्याच्याही नुकत्याच बातम्या आल्यात आणि त्याचे 'व्हिडिओज' देखील. लगोलग ह्या लोकांनी घाबरून आम्ही त्यावेळी मिळालेलं मानधन समाजकार्यासाठी दान करत असल्याचं जाहीर करून टाकलं. (न जाणे का मला दाऊदच्या पार्ट्यांमध्ये नाचणारे आपले बॉलीवूडचे सितारे आठवले.) गद्दाफीनं रशियापासून ते व्हेनेझुएलापर्यंत सगळ्या अमेरिकाविरोध्यांशीही सलोख्याचे संबंध बनवले. राजकीय डावपेचांमध्ये बहुदा गद्दाफी बहुतेक अरब हुकूमशहांना मागे टाकतो. त्यानं युरोपच्या भळभळत्या जखमेवर हळुवार फुंकर घालून युरोपला आपल्या बाजूला वळवलं. युरोपची भळभळणारी जखम म्हणजे उत्तर आफ्रिकेतून येणारे इमिग्रंट्स. लिबियाची भौगोलिक जागा अशी आहे, की त्यांनी ठरवल्यास बहुतेक मानवी तस्करीला चाप बसू शकतो. त्यानं स्वतःची सागरी यंत्रणा लावून ही तस्करी कमी करायला हातभार लावला आणि युरोपचा पाठिंबा मिळवला. अशा प्रकारे विविध गटांना खूष करून तो आपलं राज्य राखण्यासाठी काहीही करायला मोकळा झाला. अन त्याचे दडपशाही उद्योग सुरूच राहिले.
पण नुकत्याच उठलेल्या अरब क्रांती लाटेमध्ये लिबियन जनतेलाही मानसिक सामर्थ्य मिळालं आणि तीदेखील पेटून उठली. योगायोग असा की ज्या बेनगाझीमध्ये गद्दाफीनं सैनिक प्रशिक्षणाचे धडे गिरवले त्याच बेनगाझीमध्ये त्याच्याविरोधी उठावाची ठिणगी पडली आणि सर्वप्रथम 'स्वतंत्र' होणारं शहर बेनगाझीच ठरलं. इतर अरब देशांप्रमाणेच लिबियादेखील विविध अरब टोळ्यांनी बनलेला प्रदेश आहे. त्या सर्व टोळ्यांना एका मोटेत बांधून ठेवण्याची तारेवरची कसरत इतकी वर्षे गद्दाफी करत होता. पण बेनगाझीमध्ये त्याच्याविरोधी असंतोष अनेक वर्षे धुमसत होता. तो ह्या निमित्तानं बाहेर पडला. गद्दाफीचं स्वतःचं सैन्यही काही प्रमाणात बंड करून उठलं आणि त्यामुळे यादवीसदृश स्थिती निर्माण झाली. क्रूरकर्मा गद्दाफीनं थेट आपल्याच नागरिकांवर आपलंच सैन्य सोडल्याचा हा परिणाम होता. काही वैमानिक तर बॉम्बर विमानं घेऊन थेट माल्टाला पळून आले, स्वतःच्याच बांधवांवर बॉम्ब कसे टाकायचे म्हणून. लोकांचा रेटा अन बंड केलेले सैनिक ह्यांनी हळूहळू गद्दाफीच्या हल्ल्याला तोंड देत पूर्वेच्या बेनगाझीकडून पश्चिमेच्या राजधानी त्रिपोलीकडे कूच चालू ठेवली आहे. रोज शेकडो नागरिक अन सैनिक धारातीर्थी पडताहेत. पण लिबियन जनतेला बाहेरून सैनिकी मदत नकोय. त्यांना त्यांचा लढा स्वतःच्या हिमतीवर जिंकायचा आहे. जमलीच तर जगानं राजकीय अन अन्न तसंच वैद्यकीय मदत करावी पण लढाईत नको असंच त्यांचं ठाम मत आहे.
यूकेतल्या सत्तापलटानंतर आलेल्या हुजूर पक्षाच्या सरकारनं तर गद्दाफी देशातून पळून व्हेनेझुएलाला गेला अशी अफवा उठवून आपल्यापरीनं गद्दाफीला खिंडीत गाठायला सुरूवात केली. युरोपियन देश लोकलज्जेस्तव पुन्हा निर्बंधांच्या गोष्टी करताहेत. अमेरिका इजिप्तच्या वेळी ज्या जोमानं उडत होती, तितकीच आता गप्प आहे. पण खिंडीत सापडलंय इटली. गद्दाफी पडला तर तेलाचं काय होणार ह्यावर इटलीचे डोळे लागलेत. इटली हा लिबियाचं सर्वांत मोठं गिर्‍हाईक आहे. त्यातच इटलीत पंतप्रधान वादाच्या भोवर्‍यात आहे. त्यामुळे इटली कुठल्याच मुद्दयावर थेट विरोध दर्शवत नाही.
लिबियातल्या लढाईमुळे एकीकडचा ट्युनिशिया अन दुसरीकडचा इजिप्तकडे परदेशी कामगारांचे लोंढे येताहेत, त्यामुळे आधीच अस्थिर असलेल्या ह्या भागामध्ये गोंधळ उडाला आहे. गद्दाफीनं परदेशी भाड्याचे मारेकरी आणल्याच्या बातम्यांमुळे परदेशी कामगारांनाही संशयाचं बळी व्हायची पाळी आलीय. अराजकाच्या अन अस्थिरतेच्या वातावरणात बेनगाझीतल्या जनतेनं प्रतिसरकार स्थापन करून स्वतःची नवी व्यवस्था बांधायला घेतलीय.
तिकडे गद्दाफीचं सरकारी टीव्हीवर विक्षिप्त भाषणं देणं वगैरे चालूच आहे. पण आताशा लढाई भलतीच हातघाईची होत चाललीय. त्रिपोली हाच गद्दाफीचा गड आहे, ज्यादिवशी तो पडेल, गद्दाफीचा अंतही तिथेच असेल. गद्दाफी अन त्याचा वारसपुत्र सैफ-अल-इस्लाम (इस्लामची तलवार) दोघेजण मुलाखती देत सुटलेत. आमच्या सच्च्या नागरिकांचं कसं आमच्यावर प्रेम आहे आणि जे विरोधक आहेत, ते सगळे अल-कायदा, अमेरिका अन इटलीनं चिथवलेले किंवा ड्रग्ज घेतलेले तरूण आहेत वगैरे गोष्टी बडबडत सुटलेत. नुकतीच प्रसिद्ध झालेली ख्रिस्तियान अमानपोरनं घेतलेली गद्दाफीची मुलाखत बरीच गाजली अन त्याची टवाळी झाली. त्यामध्ये तो माझ्या लोकांचं माझ्यावर प्रेम आहे वगैरे बडबडतो. त्यामुळे त्याला मुअम्मर 'माय पीपल लव्ह मी' गद्दाफी असं टोपणनावही पडलंय! पण ह्यात आश्चर्य वाटण्याजोगं काहीच नाही, कारण इतकी वर्षं असंच असंबद्ध बोलूनही जगामध्ये उजळ माथ्यानं वावरलेला तो मनुष्य आहे. त्याला ठाऊक आहे की ह्या स्थितीमधून पुढे जर तो हा उठाव क्रूरपणे दडपण्यात यशस्वी झाला तर वर्षा-दोन वर्षांत सगळं पाश्चात्य जग त्याला पुन्हा स्वीकारेल. हेच कटू सत्य आहे. आज मानवाधिकाराच्या गप्पा मारणार्‍या पाश्चात्य देशांचे इतिहास किती मानवाधिकारांची पायमल्ली करणारे आहेत आणि ह्यांना ह्याच गद्दाफीचं सत्य आजपासून महिनाभरापूर्वीपर्यंत दिसत नव्हतं?
पण उठाव अन लढा अजून चालू आहे आणि ह्यावेळेस लोकं हवं तेव्हढं रक्त सांडायला तयार आहेत. ४२ वर्षांपूर्वी रक्तहीन क्रांती करणार्‍या गद्दाफीला उखडून फेकण्यासाठी मात्र रक्तरंजित क्रांतीमध्ये रक्ताचे सडे पाडावे लागताहेत हा केव्हढा मोठा दैवदुर्विलास आहे. आता सर्व पिचलेल्या अन सदसद्विवेकबुद्धी जागृत असलेल्या जगाच्या शुभेच्छा लिबियन जनतेसोबत आहेत आणि ही सैफ-अल-अवाम (जनतेची तलवार) गद्दाफी राजवटीचं शिर कापूनच म्यान होईल हीच शुभेच्छा!

क्रांतीची मशाल -२-'फॅरो' चा अस्त

2011-02-24T13:57:00.000-08:00

ट्युनिशियन क्रांतीनंतर पुढे जे घडतंय ते पाहून मला ती एका हत्तीच्या पिल्लाची गोष्ट आठवते. एका छोट्याशा हत्तीच्या पिल्लाला पकडून आणून प्राणीसंग्रहालयामध्ये एका छोट्याशा दोराच्या तुकड्यानं एका मोठ्या खिळ्याला बांधून ठेवलं. बांधल्या बांधल्या काही दिवस त्यानं त्या दोराला झटके द्यायचा प्रयत्न केला, पण खूप प्रयत्न करून देखील त्याला तो दोर तोडणं, किंवा तो खिळा उखडणं जमलं नाही. हळू हळू ते पिल्लू मोठं होऊ लागलं, पण वर्षांनुवर्षं त्या पिल्लाला एक छोटासा फेरफटका मारून आणून पुन्हा त्याच दोरीच्या तुकड्यानं बांधून ठेवलं जात होतं. पिल्लाचं रूपांतर मोठ्या हत्तीत झालं, पण कधीच त्या हत्तीनं त्या दोराला एक झटका द्यायचा प्रयत्न केला नाही. कारण त्याच्या मनात लहानपणी केलेले असफल प्रयत्न ताजे होते. त्याच्या बुद्धिसाठी तो दोर त्याच्या शक्तिपलिकडचा होता. प्रत्यक्षात आता मोठा झालेल्या हत्तीनं दिलेला हलकासा झटकाही तो खिळा उखडू शकत होता. पण त्याला स्वतःच्याच शक्तीची जाणीव नव्हती. असंच काहीसं मध्यपूर्वेकडच्या वर्षांनुवर्षं एकाधिकारशाहीनं पिचलेल्या जनतेचं झालेलं होतं. त्यांना स्वतःच्याच शक्तीची जाणीव नव्हती. मुहम्मद बुअज़िज़ीच्या बलिदानानंतर उसळलेल्या उत्स्फूर्त निदर्शनांपुढे सरकारी यंत्रणा हतबल ठरलेली दिसताच त्या आतल्या शक्तिची जाणीव बळकट बनली. आणि ट्युनिशियाच्या यशस्वी उठावानंतर तर समस्त अरब जनतेला आपल्या शक्तीची जाणीव झाली.
त्यातूनच मग बदलाची केव्हापासूनची लागलेली भूक डोकं काढून वर आली. समस्या कित्येक वर्षांपासून त्याच होत्या. असंतोष साचतच होता, पण प्रतिक्रिया नव्हती. आता आपणही काही करू शकतो ही भावना निर्माण झाली. अन इतक्या वर्षांच्या साचलेल्या असंतोषाला वाट मिळाली आणि तडकाफडकी सर्वप्रथम ट्युनिशियाच्या शेजारीच अल्जिरियामध्ये सरकारविरोधी निदर्शनं सुरू झाली.अल्जिरियामधली निदर्शनं फारशी ताकदवान नव्हती आणि अल्जिरियन सरकारची प्रतिक्रिया बरीचशी तत्पर होती. त्यातही पोलिस दलानं योग्य व्यूहरचना आखून परिस्थिती सरकारच्या हाताबाहेर जाणार नाही, ह्याची काळजी घेतली. पण एव्हाना ट्युनिशिया हे अरब जगतात रोल मॉडेल बनू लागलं होतं. दूरवरच्या येमेनमध्ये आणि एक देश सोडून पलिकडे वसलेल्या इजिप्तमध्येदेखील असंतोष उफाळून यायची चिह्नं दिसू लागली.
इजिप्तचा इतिहास बराच विचित्र आहे. गमाल अब्देल नासर पासून सुरू झालेला लष्करशहांचा इतिहास मुबारकपाशी येऊन थांबतो. गमाल नासरनं 'एक अरब राज्य' ची संकल्पना प्रथम लोकांसमोर आणली. नासर बर्‍यापैकी उदारमतवादी होता अशी त्याची प्रतिमा तरी होती. अर्थात एक लष्करशहा जितका उदारमतवादी असू शकतो तितकाच तो होता. हा नासर म्हणजे तोच नेहरूं आणि मार्शल टिटोबरोबर 'अलिप्ततावादी चळवळ' स्थापनेत हातभार लावणारा. तर ह्या नासरला सर्व अरब राज्यं एका छत्राखाली आणायची इच्छा होती. तो अरब आयकॉन होता. त्याचाच विश्वासू म्हणजे अन्वर सादत. हादेखील लष्करी अधिकारीच. हा मात्र अर्धा इजिप्शियन आणि अर्धा सुदानी. कारण पूर्वीच्या काळी इजिप्त आणि सुदान एकच राष्ट्र होतं. त्यामुळे अन्वर सादत जरी अरब असला तरी कृष्णवर्णाकडे झुकणारा होता. पण अन्वर सादत नासरच्याही एक पाऊल पुढे उदारमतवादी समजला जात होता. वर्षानुवर्षं इस्रायलबरोबर चालू असलेल्या संघर्षात त्यानं फार मोठा बदल घडवला. इस्रायल अनेकदा इजिप्तला भारी पडलेलं होतं. इजिप्तची बरीच जमीन इस्रायलनं बळकावली होती.
सादत स्वतःही एकदा इस्रायलकडून मार खाल्लेला होता. सर्वप्रथम त्यानं भरपूर ताकद जमवून इस्रायलवर मोठा वार केला. ह्या पहिल्या धडकेनंच इस्रायलला धडकी भरली. इस्रायलनं परत हल्ला करून बरीचशी जमीन परत मिळवली. पण इजिप्तच्या सुरूवातीच्या मुसंडीनं इस्रायलला हे प्रकरण जड जाणार हे दिसू लागलं. एव्हाना इजिप्तच्या कामगिरीचं अरब जगात कौतुक होत होतं. सादत आता ज्यूंना भारी पडल्यामुळे अरबांचा आयकॉन बनू लागला होता. असं युद्ध वारंवार होणं इस्रायलला परवडणारं नव्हतं, त्यामुळे इस्रायलनं अमेरिकेकडे दाद लावली. अन अमेरिकेनं इजिप्तला मोठा आर्थिक मोबदला देण्याच्या बदल्यात इजिप्त-इस्रायल तह घडवून आणला. ह्या तहाअंतर्गत आजतागायत दरवर्षी इजिप्तला १.३ बिलियन डॉलर्स मिळतात. ज्यातून इजिप्तनं आपलं सैन्यदल बरंच विकसित केलं आहे. पण ह्या तहानं सादतची प्रतिमा डागाळली. मध्यपूर्व शांत झाली, पण इजिप्तच्या सैन्यात थोडा असंतोष दाटला. ह्यातनंच सादत मिलिटरी परेड पाहत असताना सैन्याच्याच लोकांनी सादत बसलेल्या गॅलरीवर गोळीबार केला आणि सादतचा अंत झाला. ह्याच हल्ल्यामध्ये सादतचा विश्वासू उपराष्ट्राध्यक्ष होस्नी मुबारकदेखील जखमी झाला.
पण ह्यातून बरा होत होस्नी मुबारकनं सगळी बंड मोडून काढली आणि सत्तेवर मांड बसवली. इजिप्तच्या नशीबात आणखी एक लष्करशहा होता. होस्नी मुबारकनं अमेरिकन तह जिवंत ठेवला आणि मिळत असलेला पैसा मात्र थोड्या प्रमाणात सैन्यावर खर्च केला. पण इजिप्तचा सामान्य माणूस त्यापासून वंचितच राहिला. इजिप्तचा सामान्य माणूस इतक्या वर्षांच्या आर्थिक मदतीनंतरही पिरॅमिड्स आणि तत्सम प्राचीन इजिप्तच्या जीवावर मिळणार्‍या पर्यटन महसूलावरच अवलंबून होता. आधुनिक इजिप्त यायला बरीच वर्षं जावी लागली. गेल्या काही वर्षांमध्ये मुबारकने काही उदारमतवादी बदल घडवून आणले, पण ते कधीच पुरेसे नव्हते. तीसहून अधिक वर्षं राष्ट्राध्यक्षपदावर बसल्यावर काही वर्षांपूर्वी लोकलज्जेस्तव मुबारकनं राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीचा फार्स घडवून आणला. पण इतकी वर्षं हाती सैन्यासकट पूर्ण सत्ता असतानाही मुबारक देशाचं भलं करू शकला नाही. जे सर्वांनी केलं असतं, तेच त्यानं केलं, कुटुंबाचं कोटकल्याण. नाही म्हणायला शर्म-एल-शेख सारखं एक रिझॉर्टसदृश शहर वसवून ठेवलं, जिथे तो सध्या स्वतःच आश्रय घेऊन बसलाय. त्याअर्थी बघायला गेलं तर अन्वर सादत हाच सर्वांत उजवा ठरतो, पण अरबवर्चस्वाच्या उथळ भावनेच्या अतिरेकामुळे बहुतेक इजिप्तनं स्वतःच्याच पायावर कुर्‍हाड मारून घेतली.
काही महिन्यांपूर्वीच इजिप्तमध्ये सार्वत्रिक निवडणुका झाल्या होत्या (राष्ट्राध्यक्षाखालचं सरकार निवडण्यासाठी). त्यामध्ये मुबारकच्या अनुकूल लोकांच्या अभूतपूर्व विजयामुळे सर्वांच्याच भुवया उंचावल्या होत्या. पण विरोधी पक्षांचा थोडा कांगावा सोडता फारसं काही झालं नव्हतं. पण आता ह्या परिस्थितीमुळे मरगळलेल्या विरोधी पक्षामध्येसुद्धा जीव आला. मुस्लिम ब्रदरहूड आणि लोकशाहीवादी असे दोन परस्परविरोधी गटदेखील मुबारकविरूद्ध एकत्र आले. आंदोलनं सुरू झाल्यावर सर्वप्रथम मुबारकनं आंदोलनं दडपायला सुरूवात केली. पण लोकांना आता न जाणे कसला आत्मविश्वास आला होता. ट्युनिशियात झालं तसंच इजिप्तमध्येही सैन्य नागरिकांवर अत्याचार करणार नाही ह्याची लोकांना खात्री होती. इजिप्त काहीही झालं तरी बर्‍यापैकी खुला देश असल्यामुळे उघडउघड नियमांची पायमल्ली करता येणं अवघड होतं. सैन्य अप्रत्यक्षपणे मुबारकच्याच इशार्‍यावर होतं. पण एक विचित्र स्टेलमेट निर्माण झाला होता. इजिप्तमध्ये इंटरनेटचं बर्‍यापैकी प्रस्थ आहे. आणि नुकतीच इंटरनेटनं ट्युनिशियन उठावात पार पाडलेली भूमिका पाहता, इजिप्शियन नागरिकही तिकडे वळू लागले.
ह्यातच आघाडीवर होता गुगलचा सॉफ्टवेयर इंजिनियर नोकरदार वाएल ग़ोनिमनं मोठ्या प्रमाणावर इंटरनेटच्या माध्यमातून होस्नी मुबारकविरूद्ध लढा उभा केला. लवकरच त्याला अटक करण्यात आली आणि जेलमध्ये टाकण्यात आलं. त्याचबरोबर संपूर्ण इजिप्तचं इंटरनेट जवळपास पूर्णपणे तोडून टाकण्यात आलं. ज्यामुळे असंतोषाचा भडका उडाला. परिस्थिती विचित्र होत चालली होती. गुगलचा इंजिनियर आता आयकॉन बनला होता. तरूणाई रस्त्यांवर उतरली होती. सैन्य आणि मुबारक फारसे वेगळे नाहीत, पण इजिप्शियन जनता सैन्याला आपलं मानत होती. त्यांचा रोष, असंतोष मुबारकविरूद्ध एकवटत चालला होता. काही ठिकाणी तुरळक चकमकी वगळता, सैन्याकडून आंदोलकांबरोबर फारशी आगळीक घडली नाही.
मुबारकनं टीव्हीवर येऊन एक भाषण दिलं ज्यात त्यानं जनतेच्या मागण्या पूर्ण करण्यासाठी नुकत्याच झालेल्या निवडणुकांत निवडून आलेलं सरकार ताबडतोब बरखास्त करत असल्याची घोषणा केली. पण त्याच्या स्वतःच्या जाण्याबद्दल त्यात काहीच नसल्यानं आंदोलकांमध्ये नाराजी पसरली. एव्हाना कायम परदेशात राहिल्यानं पाश्चात्य देशांमध्ये ओळखीचा चेहरा, नोबेलविजेत्या आंतरराष्ट्रीय आण्विक ऊर्जा समितीचा पूर्व प्रमुख मुहम्मद एल-बरदाई आता प्रमुख विरोधी नेता म्हणून समोर आला. इजिप्तच्या सामान्य लोकांना तो फारसा ओळखीचा किंवा जवळचा नाही. पण पाश्च्यात्य देशांना मुबारक गेल्यानंतर कुणीतरी अनुकूल मनुष्य हवा आहे, तो एल-बरदाई बनू शकतो, त्यामुळे पाश्चात्य प्रसारमाध्यमांनी जाणूबबुजून त्याचं महत्व वाढवल्याचं मला जाणवलं. तर ह्या पहिल्या भाषणानंतर मुबारकविरोधी जनमत अजून टोकाचं बनलं. तहरीर चौकामध्ये निदर्शकांनी ठाणच मांडलं. अशातच ग़ोनिमला आंतरराष्ट्रीय दबावाखाली सोडून देण्यात आलं. तो परत आला तो हिरो बनून आणि नव्या जोमानं नवा लढा उभा करायचं ठरवून. ग़ोनिमनं तहरीर चौकात लोकांना प्रोत्साहन देत राहण्याचं आणि संयत संदेश देत राहून ती भावना कायम ठेवण्याचं महत्वाचं कार्य केलं. ग़ोनिमचा लढा हा नव्या युगाचा लढा असल्याचं काही लोकांनी निरिक्षण नोंदवलंय. एव्हाना इंटरनेटही पूर्ववत झालं होतं. मुबारकवरचा दबाव दिवसेंदिवस वाढत होता.
मुबारक इस्रायलचे हितसंबंध जपण्यासाठी अत्यंत महत्वाचा माणूस होता, त्यामुळे अमेरिकेला चटकन त्याच्या विरूद्ध जाता येईना. इतक्या वर्षांचं अप्पलपोटं धोरण क्षणात कसं बदलणार. पण जगासमोर उभं केलेलं महान देशाचं सोंगही सोडून चालणार नव्हतं. मग हळूहळू हो नाही करत आठवडाभरामध्ये अमेरिकेची भूमिका सूचकपणे मुबारकला जायला सांगण्याइतपत बदलली. आता अमेरिकेनंही हात झटकायची तयारी केली म्हटल्यावर मुबारकचे जवळपास सगळेच मार्ग बंद झाले. तरी तो काहीतरी व्यवस्था करण्यात मग्न होता.
ह्या सगळ्या गोंधळामुळे येमेनमध्ये निदर्शनं वाढू लागली होती. त्यामुळे घाबरून तिथल्या ३० वर्षं असलेल्या राष्ट्राध्यक्षानं २०१३ मध्ये संपणारा पुढचा कार्यकाल अजून पुढे न वाढवण्याची आणि आपल्या मुलालाही त्यावर्षीच्या निवडणुकीला उभं न करण्याची दांभिक घोषणा केली. ज्यामुळे तिथलीही आग विझण्याऐवजी अजूनच भडकली.
इकडे एक दिवस पुन्हा बातमी आली की मुबारक देशासमोर अजून एक भाषण करणार आहे. पण त्या भाषणात त्यानं सप्टेंबरपर्यंत राहणार असल्याची घोषणा केली. आणि नवे संवैधानिक बदल घडवून राष्ट्राध्यक्षानं पाचहून अधिक वर्षं सत्तेत राहू नये अशी तरतूद करण्याचा मानस व्यक्त केला. ह्या दांभिकपणामुळे तर असंतोषाचा भडका उडाला. तहरीर चौकात न भूतो न भविष्यति अशी गर्दी लोटली. लोक मागे हटायला तयारच नव्हते. काही ऐकूनही घ्यायला तयार नव्हते. पस्तीसच्या आसपास वर्षांच्या कार्यकालात कधीही उपराष्ट्राध्यक्षाची गरज न पडलेल्या मुबारकनं शेवटचा महिनाभर तो ही ठेवला होता. शेवटी जनमतापुढे झुकून निदर्शनांच्या १८व्या दिवशी मुबारकनं पायउतार होण्याचा निर्णय घेतला. पण एव्हाना तो स्वतःची व्यवस्था लावून बसला होता. तो सहकुटुंब गुपचूप शर्म-एल-शेखला निघून गेला. तो कुठे गेला हे सैन्याशिवाय कुणालाही ठाऊक नाही. पण इजिप्शियन जनतेला त्याची पर्वा नाही. तो गेला ह्यातच ते धन्यता मानतात. त्यांना तो देशात राहण्यावरही आक्षेप नाही. ह्यावरून इजिप्शियन क्रांती थोडीशी जवाबदार अन प्रौढ वाटते. मुबारकच्या लंब्याचौड्या कारकीर्दीमुळे त्याला उपहासाने 'फॅरो' म्हणतात. 'फॅरो' हे प्राचीन इजिप्तमध्ये सूर्याच्या वंशज मानलेल्या राजाला म्हणत असत.
इजिप्तच्या बर्‍यापैकी खुलं असण्याचा अन जगासमोर असण्याचा क्रांती घडवण्यास बराच हातभार लागला. इजिप्तचं भौगोलिक आणि राजकीय स्थानदेखील ह्या सगळ्या घटनांना कुठे न कुठे कारणीभूत ठरलं. पण ठळकपणे समोर आला तो ग़ोनिमचा भावपूर्ण, देशप्रेमी लढा. इजिप्तच्या नागरिकांची चिकाटी आणि एकजूट. अर्थातच प्रो-मुबारक निदर्शनकार्‍यांनी घातलेला गोंधळ आणि पर्यटनावर पोट असणार्‍या नागरिकांचा निदर्शकांवर असणारा रोष अशी काही तुरळक उदाहरणं सोडता लढा एकसंध आणि एकजीव होता. सैन्यानं बाळगलेलं परिस्थितीचं भानदेखील लक्षात घेण्याजोगं आहे.
पण इजिप्तमध्ये सध्या सैन्याच्या हातीच सत्ता आहे. सहा महिन्यांमध्ये निवडणुका होण्याची घोषणातरी झालेली आहे. पण सध्यातरी संविधान निलंबित स्थितीत आहे. पण अजूनही नागरिकांमध्ये विजयोन्माद आणि सुटकेचा निश्वास आहे. लवकरच भानावर येऊन सैन्यावरही दबाव ठेवणं भाग आहे. नाहीतर नवा मुबारक बनायला वेळ लागणार नाही.
ट्युनिशिया आणि इजिप्त हे दोन गड तर सर झाले. पण ह्या दोघांच्यामध्ये वसलेला आणि सर्वांत घट्ट अशा पोलादी मुठीत जखडलेला आफ्रिकेतील सर्वाधिक तेलसाठे असलेला लिबिया अजून बाकी आहे. तिकडे एव्हाना घमासान सुरू झालंय. आणि कर्नल गद्दाफी क्रौर्याच्या सगळ्या सीमा पार करत स्वतःच्याच नागरिकांवर बॉम्बर विमानाचे हल्ले करवतोय. तिथली स्थिती पुढच्या वेळेस!

(ह्या सर्व घटना घडत असताना अधाश्यासारखं टीव्हीवर मिळेल ते पाहून अन विकिपीडिया वाहून मिळालेली बहुतांश माहिती हाच वरील लेखाचा आधार आहे. ट्युनिशियाबद्दलही बरंच लिहायची इच्छा होती पण आवरली. पण इजिप्तच्या बाबतीत नाट्य जास्त असल्यानं आवरू नाही शकलो स्वतःला :) )

क्रांतीची मशाल -१ -एका फळविक्याने...

2011-02-23T12:53:00.000-08:00

१७ डिसेंबर, २०१० रोजी सिदी बुझिद शहरात मुहम्मद बुअज़िज़ी नामक फळविक्याची फळ विकायची गाडी एका पोलिस बाईनं अनधिकृत म्हणून उचलली. त्याच्यासाठी हे नवीन नव्हतं. संपूर्ण कुटुंबाचा एकमेव पालनहार असलेल्या त्याची गाडी ह्यापूर्वीही उचलून नेली गेली होती आणि भ्रष्टाचारानं पोखरलेल्या यंत्रणेनं काही रकमेची लाच घेऊन त्याची गाडी सोडली होती. त्या अनुभवाला अनुसरूनच त्यानं त्या पोलिसबाईला पैसे द्यायचा प्रयत्न केला. पण त्या पोलिस बाईनं त्याचा सर्वांसमक्ष इतका अपमान केला की त्याला जिणं मुष्किल होऊन गेलं. तो अपमानित अवस्थेतच स्थानिक महापालिका कार्यालयात गेला, पण तिथेही त्याची कुणी दाद लावून घेतली नाही. अपमानानं जळत राहण्यापेक्षा त्यानं पोलिस चौकीसमोर प्रत्यक्ष आगीमध्ये जळून जाऊन मरणं पसंत केलं. आणि आत्मदाह करून घेतला. पण तो जागच्या जागी गेला नाही. तो इस्पितळात दाखल केला गेला.
पण त्याच्या ह्या व्यथेविरूद्ध स्थानिक नागरिकांनी सर्वप्रथम आवाज उठवला, पोलिसांनी दंडुकेशाही करण्याचा वापर केला. त्यामुळे अजून निदर्शनं झाली. सोशल नेटवर्क्सवरून बरीच चर्चा होऊन मुहम्मद बेकारीनं अन गरिबीनं त्रस्त ट्युनिशियन तरूणाईचा एक प्रतिनिधी बनला आणि लोकमत त्याच्या बाजूनं संघटित होऊ लागलं. विविध पातळ्यांवरून आवाज उठू लागला. घडत असलेल्या घटनांनी उशीराच का होईना, राष्ट्राध्यक्ष बेन अलीला जाग आली आणि त्याने इस्पितळात जाऊन त्याची भेट घेतली. आश्वासनं दिली (काही साम्य दिसतंय का आपल्याकडे?) आणि भेटीचे फोटो पेपरांमध्ये छापून आले. पण आग लागलेली होती आणि ती एव्हढ्या तेव्हढ्यानं विझण्यालायक राहिली नव्हती. ती शासनव्यवस्थेचा बळी घेऊनच शांत होणार होती. लढा सुरू असतानाच ४ जानेवारी, २०११ ला मुहम्मदचा मृत्यूही झाला. पण त्याचं बलिदान वाया गेलं नाही. त्याच्या शरीरावर पेटलेल्या आगीनं त्याच्याच देशातल्या भ्रष्ट शासनयंत्रणेचाही घास घेऊनच दम घेतला.
राष्ट्राध्यक्ष बेन अलीची मालमत्ता मोजण्याच्याही पलिकडे होती. त्याची द्वितीय पत्नी असलेली लैला बेन अली ही विविध सामाजिक कार्य करीत असल्याचे डंके पिटले जायचे. तीच बाई सत्ता जाणार असे दिसताच सर्वप्रथम ट्युनिशियाच्या राष्ट्रीय बँकेत जाऊन दीड टन सोनं आणि बरीच रक्कम काढून घेऊन देशाबाहेर पळाली. स्विस बँकेनं दांभिकपणे तिची लाखो डॉलर्स असलेली खाती गोठवत असल्याची घोषणा केली. बेन अलीचे अन तिचे कित्येक नातेवाईक, जे सरकारच्या विविध पदांवर बसून मलिदा खात होते, ते मिळेल ती रक्कम घेऊन देशाबाहेर पळण्याच्या प्रयत्नाला लागले. देशाचं सैन्य एव्हाना पलटून नागरिकांच्या बाजूनं झालेलं होतं, त्यामुळे काहीजण पळताना पकडलेही गेले अन काहीजण पळण्यात यशस्वी झाले. ट्युनिशियामध्ये बरेच खटले भरले गेले आहेत.
राष्ट्राध्यक्ष अन त्याची बायको सर्वप्रथम फ्रान्समध्ये आश्रयास गेले. ट्युनिशिया ही फ्रान्सची एकेकाळी वसाहत होती, त्यामुळे इतर पूर्व-फ्रेंच वसाहतींप्रमाणे इथल्या राजकारणातही फ्रान्सचा अप्रत्यक्ष सहभाग होताच. पण आता जगासमोर बेन अलीला आश्रय देणं प्रतिमा डागाळून घेण्यासारखं असल्यामुळे फ्रान्सनं हात झटकले. पण पॅन-इस्लामिझमचं नाव घेत सौदी अरेबियानं मात्र बेन अलीला आश्रय दिला, बेन अलीच्या सर्व करामती जगासमोर असतानादेखील!
सध्या ट्युनिशियात अराजकसदृश स्थिती आहे. बेन अली गेला, पण आता काय? हा प्रश्न लोकांसमोर आहे. बरेच लोक सीमा ओलांडून देशाबाहेर पडण्याच्या प्रयत्नात आहेत. अनेकांनीतर भूमध्य समुद्र ओलांडून इटलीमार्गे युरोपात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न चालवला आहे.
कुठल्याही क्रांतीनंतरचा हा काळ मोठा महत्वाचा असतो. क्रांती घडवणं सोपं असतं, पण ती टिकवून ठेवणं महाअवघड. आग नेहमीच लावायला सोपी असते, पण तिच्यावर नियंत्रण मिळवलं तरच ती उपयुक्त ठरते, नाहीतर लावणार्‍यासकट सर्वांनाच स्वाहा करू शकते. त्यामुळे सध्या ट्युनिशियन लोकांनी एकत्र राहणं अन त्यांच्यातून योग्य अन समर्थ नेतृत्व पुढे येणं फारच आवश्यक आहे. तिथे सध्या विरोधक आणि बेन अलीचेच काही बंडखोर अनुयायी ह्यांचं काळजीवाहू सरकार आहे. त्यामधल्या पाच मंत्र्यांनी काही दिवसांतच अंतर्गत बाबींमुळे राजीनामा दिला. मग लोकांनी पुन्हा निदर्शनं केली आणि बेन अलीच्या सर्व लोकांना हाकलायला लावलं. तरीही पंतप्रधान अजूनही जुनाच आहे. ६० दिवसांमध्ये निवडणुका होण्याची घोषणा झालेली आहे. आता आंतरराष्ट्रीय समुदायाने दबाव ठेवून लवकरात लवकर निवडणुका करवून घ्यायला हव्यात. पण आंतरराष्ट्रीय समुदाय म्हणजे अमेरिका अन युरोप, जे स्वतःच्या हितसंबंधांपलीकडे काहीही पाहत नाहीत. पण सध्या ह्या गोंधळामुळे त्यांच्याकडेच निर्वासितांचे लोंढे येण्याच्या शक्यता असल्यानं, तेही चांगल्यासाठीच प्रयत्न करण्याच्या शक्यता दिसताहेत. एकंदरच परिस्थिती ट्युनिशियाच्या बाजूनं आहे, पण त्यांना त्यादिशेनं पावलं टाकणं आवश्यक आहे.
ही फळविक्यानं लावलेली आग क्षणभर दम घेण्यासाठी थांबल्यागत झाली, पण तिनं ट्युनिशियाच्या सीमा ओलांडल्या अन नव्या दमानं जोर वाढवायला तिनं सुरूवात केली. आता तिला मिळणार्‍या समिधाही वाढल्या होत्या. मशालीप्रमाणे ती एका हातातून दुसर्‍या हातामध्ये पसरू लागली. फळविक्यानं पेटवलेली ही आग एका सॉफ्टवेअर इंजिनियरनं मशाल बनून इजिप्तमध्ये कशी भडकवली ते उद्या.

आरसा

2011-02-20T14:08:00.000-08:00

मी जिथे काम करतो तिथे विविध देशांमधल्या विविध यंत्र बनवणार्‍या कंपन्यांची माणसं येत असतात. अन त्यातल्या बहुतेक कंपन्या अन त्यांची माणसं गेली कित्येक वर्षं आमच्या कंपनीत येताहेत. त्यामुळे त्यांना आमच्या मुंबई ऑफिसातून येणार्‍या इंजिनियर्सबद्दल माहिती असते. त्यामुळे इटालियन कंपनीच्या ऑफिसात भारतीय माणूस चर्चेसाठी बसलेला पाहून कुणालाही सहसा आश्चर्य वाटत नाही, किंबहुना आम्ही भारतीय आहोत हे त्यांना आधीपासूनच ठाऊक असतं (हे आधीच स्पष्ट करण्याचं कारण पुढे कळेल). तशातच मध्यंतरी एका जुन्याच इटालियनच कंपनीची माणसं चर्चेसाठी आली होती. नेहमीप्रमाणे दुपारी जेवायला मी त्यांच्याचबरोबर गेलो. माझा सहकारी इटालियनच असल्याने सगळे त्यांच्या भाषेत सुरू होते. माझ्यासमोर त्यांच्यातला एक मनुष्य बसला होता. तो माझ्याशी बोलू लागला. त्यानं पहिल्याच प्रश्नावर माझी दांडी उडवली अन बर्‍यापैकी पुढे वैचारिक असं आमचं संभाषण झालं. ते असं -
(मी संवाद मराठीमध्ये अनुवादित केला आहे)

तो- माफ कर पण मला एक सांगा, तू नक्की कुठला आहेस? (मला पहिला यॉर्कर, माझा घास घशातच अडकला)
मी- (त्याच्या चेहर्‍यावरचे भाव निरखत) भारत.
तो- ओह, भारत! (हे वाक्य एखाद्या मुंबईतल्या अमेरिकन कॉन्सुलेटच्या फेर्‍या मारून थकलेल्या व्हिजाकांक्षी तरूणानं 'ओह, अमेरिका!' म्हणावं, त्या थाटात तो म्हणाला, जे अर्थातच खोटं असल्याचं मला ठाऊक होतं.)
मी- (मला का कुणास ठाऊक असं वाटलं की त्याला मी भारतीय आहे हे ठाऊक आहे अन तो शहर विचारत होता म्हणून लगेच म्हटलं) मुंबई!
तो- (मगाचच्याच थाटात) ओह, मुंबई!
मी- (त्याच्या चेहर्‍यावरचे भाव निरखत फक्त केविलवाणा हसलो)
तो- मग तुला मिलानचं ट्रॅफिक आणि मुंबईचं ट्रॅफिक ह्यांच्यात काय चांगलं वाटतं? (मला दुसरा यॉर्कर! काय संबंध ह्या प्रश्नाचा?)
मी- (पूर्ण गोंधळल्याचे भाव चेहर्‍यावर) मिलान! (तो मिलानचा नसून ऑस्ट्रियन बॉर्डरवरच्या एका छोट्या अन अजून सुबक शहरातला असल्याचं मला ठाऊक होतं)
तो- (आता तो गोंधळला) हे आश्चर्य आहे! तू पहिला माणूस भेटलास मिलानच्या ट्रॅफिकला चांगलं म्हणणारा! (बहुतेक त्याला आजवर युरोपबाहेरचा कुणी भेटलाच नाही)
मी- तू मुंबईला आला नाहीयेस बहुतेक अजून. मुंबईचं ट्रॅफिक म्हणजे सावळागोंधळ असतो.
तो- ओह, मला फिरण्याची फारशी आवड नाही. मी फक्त इटलीच्या उत्तरेकडेच फिरतो, तेही जास्त करून फार उत्तरेकडचा युरोप, स्कॅन्डेनेव्हिया वगैरे. मला फारसं आवडत नाही अजून कुठे जायला.
मी- (मनातल्या मनात - चूलकोंबडा आहेस म्हण ना! अन बाहेर) ओह, छान! चांगलं आहे.
तो- इटली अन उत्तरेकडच्या देशांचा फरक लगेच कळतो रे!
मी- माझ्या चेहर्‍यावरचं प्रश्नचिन्ह त्यालाही दिसलं.
तो- म्हणजे स्वच्छता, शिस्त, टापटीप.
मी- ह्म्म!(माझ्यासाठी आधीच मिलानदेखील, स्वच्छ अन टापटीप आहे. अर्थात इतर युरोपच्या मानानं इटली गलिच्छ म्हणता येईल. पण एका इटालियन माणसानंच इटलीची अशी अब्रू काढावी हे माझ्यासाठी नवल होतं.)
तो- अरे हायवेवरून जाताना कळत माहितीय. तू हायवेला कुठल्यातरी रेस्टॉरंटमध्ये थांब अन तिथल्या स्वच्छतागृहामध्ये जा!(मी कान देऊन तो पुढे काय बोलतो ते ऐकत होतो अन मनातल्या मनात ह्या सुट्टीमध्ये फूडमॉलमध्ये एशियाड थांबली असतानाच्या आठवणी जागवत होतो) तुला माहितीय ऑस्ट्रियामध्ये लहान मुलांसाठी सेपरेट स्वच्छतागृह असतात?
मी- अच्छा!(मधेच ह्याच्या गाडीनं हायवेवर टर्न घेतला. अन मुलांसाठी स्वच्छतागृह तर मी मिलानमधल्या मॉलमध्ये पण पाहिल्याचं मला स्मरत होतं (बहुतेक मुंबईतल्यापण).)
तो- हां, तर ऑस्ट्रियातली हायवे रेस्टॉरंट्सची स्वच्छतागृह बघ अन इटलीतली बघ, फरक लगेच कळतो.
मी- एक सहमतीचं हास्य.
तो- अरे इटलीतली इतकी गलिच्छ असतात की जावंसं वाटत नाही, अन ऑस्ट्रियातली अशी असतात की तू ऍक्च्युअली त्यांना लिव्हिंग रूम समजून तिथेच राहू शकतोस.
मी- आयला हो? (इथे इंग्रजीतलं 'रियली?' असं होतं. अन मी मनात म्हटलं की बरंय बाबा हा भारतात नाही आला.)
तो- माझ्या मते सार्वजनिक स्वच्छतागृह हा स्थानिक संस्कृतीचा अन समाजाच्या मानसिकतेचा आरसा असतो.
मी- खरं आहे! (स्वामीजींनी एक जबरदस्त 'पते की बात' फायनली केली होती. त्याचं वाक्य मला पुरेपूर पटलं होतं.)

माझ्या शेवटच्या 'खरं आहे!' मधली सत्यता त्यालाही जाणवली अन तो खुष झाला. आणि मग स्वच्छतागृह पुराण थांबवून कामाची थोडी चर्चा करू लागला. मीही केव्हापासून तो 'भारतात हे कसं असतं?', असं काहीतरी विचारेल ह्या दहशतीखाली जेवत होतो, ते आता मोकळेपणाने जेवू लागलो.

अनुवाद -२

2011-02-17T14:59:00.000-08:00

'मॅन'स सर्च फॉर मीनिंग' चाच अजून एक उतारा अनुवादित करायचा प्रयत्न आहे. ह्यापुढे दुसर्‍या कुठल्या पुस्तकातील करण्याचा प्रयत्न करेन.

मूळ उतारा -

The medical men among us learned first of all: "Textbooks tell lies!" Somewhere it is said that man cannot exist without sleep for more than a stated number of hours. Quite wrong! I had been convinced that there were certain things I just could not do: I could not sleep without this or I could not live with that or the other. The first night in Auschwitz we slept in beds which were constructed in tiers. On each tier(measuring about six-and-a-half to eight feet) slept nine men, directly on the boards. Two blankets were shared by each nine men. We could, of course, lie only on our sides, crowded and huddled against each other which had some advantages because of the bitter cold. Though it was forbidden to take shoes up the bunks, some people did use them secretly as pillows in spite of the fact that they were caked with mud. Otherwise one's head had to rest on the crook of an almost dislocated arm. And yet sleep came and brought oblivion and relief from pain for a few hours.
I would like to mention a few similar surprises on how much we could endure: we were unable to clean our teeth, and yet, in spite of that and a severe vitamin deficiency, we had healthier gums than ever before. We had to wear same shirts for half a year, until they had lost all appearance of being shirts. For days, we were unable to wash, even partially, because of frozen water-pipes, and yet the sores and abrasions on hands which were dirty from work in the soil did not suppurate (that is, unless there was frostbite). Or for instance, a light sleeper, who used to be disturbed by the slightest noise in the next room, now found himself lying pressed against a comrade who snored loudly a few inches from his ear and yet slept quite soundly through the noise.
If someone now asked of us the truth of Dostoevski's statement that flatly defines man as a being who can get used to anything, we would reply, "Yes, a man can get used to anything, but do not ask us how." But our psychological investigations have not taken us that far yet; neither had we prisoners reached that point. We were still in the first phase of our psychological reactions.

अनुवाद -

आमच्यातले वैद्यकीय व्यावसायिक सर्वप्रथम एक गोष्ट शिकले, "पाठ्यपुस्तकं खोटं सांगतात!" कुठेतरी असं म्हटलं गेलंय की माणूस ठराविक तास झोपल्याखेरीज जिवंत राहू शकत नाही. अगदीच चूक! मी काही ठराविक गोष्टी करू शकत नाही अशी माझी पक्की खात्री होती : मी अमुक गोष्टीशिवाय झोपू शकत नाही किंवा मी तमुक गोष्टीशिवाय राहू शकत नाही. ऑशविट्झमधल्या पहिल्या रात्री आम्ही एकाहून अधिक स्तर असलेल्या पलंगांवर झोपलो. प्रत्येक स्तरावर (साडेसहा बाय आठ फूट आकाराचा) नऊ माणस, थेट लाकडावरच. दोन शाली नऊ माणसांसाठी मिळून. साहजिकच आम्ही सर्व एका अंगावर होऊन, एकमेकांना बिलगून गर्दी करूनच झोपू शकत होतो, ज्याचा कडाक्याची थंडी असल्याने थोडा फायदाही होत होता. जरी बूट आपल्या पलंगावर नेणं निषिद्ध होतं, तरीही काहीजण त्या चिखलानं भरलेल्या असूनही चोरून त्यांचा वापर उशीसारखा करायचे. नाहीतर त्याला आपलं डोकं जवळपास निखळलेल्या हाताच्या घडीवर ठेवणं भाग होतं. आणि तरीही झोप यायची अन काही तासांसाठी अलिप्तता अन वेदनांपासून मुक्ती द्यायची.
मी इथे आमच्या सहनशीलतेबद्दलच्या ह्यासारख्याच आश्चर्यकारक अनुभवांचा उल्लेख करेन : आम्हाला दात साफ करणंही जमत नसे आणि त्यातच जीवनसत्वांची भयानक कमतरत असं असतानाही आमच्या हिरड्या आधीपेक्षा जास्त मजबूत होत्या. आम्ही एकच सदरा जवळपास सहा महिने घालत असू, अगदी तो सदरा आहे असं वाटेनासं होईस्तोवर. कित्येक दिवस आम्हाला आंघोळही करता येत नसे, अगदी हातपायही धुता येत नसत, कारण पाण्याचे पाईप थंडीनं गारठून जात आणि तरीही हातावरचं खरचटलेलं किंवा छोट्या जखमा ज्या दिवसभर मातीत काम केल्याने अस्वच्छ असत कधीच चिघळल्या नाहीत (अर्थातच, तो हिमदंश नसेल तर). किंवा उदाहरणार्थ, एखाद्याची झोप हलकी असेल, ज्याला पलिकडच्या खोलीत आलेल्या थोडक्याशाही आवाजानं जाग येत असेल, तो आता त्याच्या कानात मोठ्यानं घोरणार्‍या साथीदाराला बिलगून अगदी शांत अन प्रगाढ झोपलेला सहज दिसेल.
जर तेव्हा आम्हाला कुणी डोटोव्हस्कीच्या त्या विधानातलं सत्य विचारलं असतं, ज्यामध्ये तो सरधोपटपणे माणसाची व्याख्या, 'एक असा जीवजंतू जो कशाशीही जुळवून घेऊ शकतो' अशी करतो, तर आम्ही उत्तर दिलं असतं की, "हो, मनुष्यप्राणी कशाशीही जुळवून घेऊ शकतो, पण कसा ते आम्हाला विचारू नका." पण आपले मानसशास्त्रीय शोध आपल्याला अजून तिथवर घेऊन गेलेले नाहीत, आणि आम्ही कैद्यांनीही अजून ती पातळी गाठली नव्हती. आम्ही अजूनही आमच्या मानसशास्त्रीय प्रतिक्रियांच्या पहिल्याच पातळीवर होतो.

शोध

2011-02-15T12:19:00.000-08:00

कधी कधी असं होतं की खूप खूप लिहावंसं वाटतं. खूप काही सुचतंय असं वाटतं अन बाह्या सरसावून लॅपटॉपसमोर ठाण मांडलं की एकत्रित येणार्‍या विचारांचा कल्लोळ उठतो. पण काहीच सुसंबद्ध बाहेर पडत नाही. एकदम आभाळ भरून यावं, कुंद कुंद वातावरण व्हावं अन पाऊसच पडू नये तद्वत. विचारांचा कल्लोळ पार थकवून टाकतो. ऑफिसातल्या कामाच्या रगाड्यापासून ते प्रियतमवियोगाच्या दुःखापर्यंत अन बँकेत जमा न झालेल्या पगारापासून ते नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आपत्तीपर्यंत, सर्व तर्‍हेचे अन सर्व प्रकारचे विचार एकत्रितच येतात.
मला लहानपणी कुणीतरी सांगितलेलं आठवतं, की शून्य वैचारिक अवस्था कशी गाठावी, तर एकाच वेळी निरनिराळे विचार करायला सुरूवात करावी. आपोआपच सगळे विचार एकमेकांना कॅन्सल करू लागतात आणि थोड्या वेळाच्या अशा कठोर उपासनेनंतर मेंदू शांत शांत होऊ लागतो. माझ्याबाबतीत तसं सहसा घडत नाही. मी निरनिराळे विचार करू लागलो की मी अजून भंडावून जातो. बहुतेक माझा प्रोसेसर फारच ऍडव्हान्स असावा अन उपरोल्लेखित उपाय हा जुन्या प्रोसेसर्सवर उपयोगी असावा. मला शून्य वैचारिक अवस्था तेव्हा लाभते, जेव्हा मला खरंच विचार करावासा वाटतो. माझ्या मेंदूमध्ये बहुदा 'नॉट गेट' (इंजिनियर्सच्या भाषेत) बसवलेलं आहे. म्हणजे कुठलीही आज्ञा दिली की तो अगदी विरूद्ध कृती करतो. मी ठरवलं की आज अमुक एका विषयावर लिहायचं, म्हटलं की विचार करणं आलं अन विचार करणं म्हटलं की मला लाभलीच शून्य वैचारिक अवस्था.
पण एरव्ही कसलेही अपूर्व विचार कधीही सुचतात. उदाहरणार्थ, एके दिवशी मी मेट्रोमध्ये चढलो. अन नेहमीप्रमाणे चार सीट्सच्या बाकड्याची कोपर्‍यातली सीट पकडली. अन नकळतच पुढच्या स्टेशनांवर चढणार्‍यांचं निरीक्षण करू लागलो. प्रत्येकजण पहिल्यांदा कोपर्‍यातली सीट पकडायचा प्रयत्न करतो. दोन माणसांच्यामध्ये बसणं सहसा लोक टाळतात. मला माझीच सवय जाणवली. मीसुद्धा नेहमी कोपर्‍यातली जागा घेतो. विमानात आवर्जून येण्याजाण्याच्या मार्गाबाजूची सीट मागतो. एकदा दोन माणसांच्या मध्ये बसावं लागलेलं तर बराच वेळ मी अवघडलेला होतो. कॉलेजात असताना केमिस्ट्रीच्या प्रोफेसरांनी इलेक्ट्रॉन्सबद्दल शिकवताना सांगितलं होतं, की इलेक्ट्रॉन्स ऑर्बिटमध्ये कसे भरायचे, तर रिकाम्या बसमध्ये लोक चढले की कसे बसतात तसे. म्हणजे पहिल्यांदा सगळ्या विंडो सीट्स भरतात आणि मग त्यांच्या बाजूच्या सीट्स. थोडक्यात माणूस पहिल्यांदा एकटाच राहणं पसंत करतो. नंतर पर्याय नाही तर दुसर्‍या माणसाजवळ. हे वागणं थोडं विचित्र भासतं, जेव्हा आपण माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे असं म्हणतो तेव्हा.
पण खरंच माणूस सामाजिक प्राणी आहे कारण एका पातळीनंतर त्याला समाजाची गरज भासते. पण ती एका पातळीनंतर. त्याआधी प्रत्येक माणूस एकटा असतो. आणि त्याला तसंच राहायला आवडतं. अर्थात प्रत्येकाची ही पातळी वेगळी असते. पण असतेच. ज्याला आपण पर्सनल लाईफ म्हणतो. वैयक्तिक आयुष्य. त्यामध्ये कधीकधी जीवनसाथीलादेखील स्थान नसतं. ही पातळी नकळतच अस्तित्वात असते प्रत्येकामध्ये.
महाराजी नावाचे एक प्रवचनकार आहेत. झीटीव्ही यूकेवर अशी बरीच प्रवचनं लागतात. रविवारी सकाळी जाग आल्यावर डोळे चोळत चाळा म्हणून टीव्ही लावावा तर हाच प्रकार चालू असतो. मी सहसा मनोरंजन म्हणून पाहतो पण कधीकधी एखादा चांगला विचार कानी पडतो. तसंच त्यादिवशी महाराजींचं प्रवचन चालू होतं, तेव्हा ते म्हणाले. "प्रत्येक माणसाची दोन जगं असतात. एक जग बाहेरचं ज्यामध्ये तो जगत असतो. आणि दुसरं त्याच्या आतमधलं जे त्याच्याआत जगत असतं. बाहेरच्या जगात कितीही सुखं आणि दुःखं असली तरी त्याच्या आतमधल्या जगामध्ये फक्त एकच सुख आणि एकच दुःख असतं. ते सुख काय आहे ह्याच्या शोधातच तो आयुष्यभर असतो आणि ते सुख मिळत नाही हेच त्याचं एकमेव दुःख असतं."
अतिशय गोंधळात टाकणारा अन अशा विदेशांमध्ये पैसे घेऊन प्रवचन देणार्‍या हायफाय बाबाला शोभणाराच विचार आहे. पण त्यामध्ये मला थोडंसं तथ्य जाणवलं. आपल्या आतलं जग, ज्याला आपण वैयक्तिक आयुष्य म्हणतो, ज्याला प्राणपणानं जपण्यासाठी आपण एका विशिष्ट पातळीपर्यंत स्वतःतच राहतो, त्यामध्ये आपण नक्की काय करतो? आपण स्वतःलाच शोधत असतो किंवा ते एक सुख शोधत असतो. आणि ते मिळत नाही ह्याचं दुःख बाळगत बाहेर एक सर्वसामान्य आयुष्य जगत असतो.
काही नशीबवान माणसं ह्या शोधाच्या शेवटापर्यंत पोचतात. त्यांना ते सुख सापडतं किंवा नाही हा भाग अलाहिदा, पण ते असफल शोधाचं दुःख मात्र संपवण्यात यशस्वी होतात.

काऊन्सिलिंग

2011-02-06T13:22:00.000-08:00

..असं झालं रे
म्हणून त्यानं बोलणं संपवलं
नजर वर करून माझ्या डोळ्यात
उत्तर शोधायला बघितलं
मी शांतपणे ग्लासातून
अजून एक घोट घेतला
अन फक्त त्याच्या खांद्यावर
दोन क्षण हात ठेवला
हसू त्याच्या चेहर्‍यावर
जणू सहजच उमललं
काऊन्सिलिंगचं गमक मला
अचानकच उमगलं
रोजच्या रोज आता
नवीन लोकं भेटू लागले
मी घोट घेता घेता
उसासे सोडू लागले
माझे कान ऐकोत न ऐकोत
हात खांद्यावर पडत होता
उत्तरं नको होती कुणाला
असण्यानंच फरक पडत होता
एक हात खांद्यावर होता
अन दुसरा कायम ग्लासावर
पण त्याच्या असण्याचा कधी
प्रभाव नसावा माझ्यावर
आज मात्र भलतंच माझं
मन खायला उठलंय
पण माझं काऊन्सलिंग करायला
कुणाला काय पडलंय
आणि लक्ष गेलं माझं
फडताळावर तो बसला होता
नक्की आठवत नाही आत्ता
पण माझ्याकडे पाहून हसला होता
..असं झालं रे
म्हणून मी बोलणं संपवलं
नजर वर करून त्याच्याकडे
उत्तर शोधायला बघितलं
तो स्थितप्रज्ञासारखा टेबलावर
समाधीस्थ बसला होता
काऊन्सिलिंगचा खरा मानकरी
बहुतेक कायम तोच होता!

समान शत्रू

2011-02-04T12:59:00.000-08:00

काल मित्रांसोबत कॉफी घेताना नेहमीप्रमाणेच 'चिंता करितो विश्वाची' चाललं होतं. विषय होता 'इजिप्त'. मी म्हटलं, 'वेस्टर्न मीडिया सध्या लोकशाहीवादी अन मुस्लिम ब्रदरहूड ह्या दोन विरोधी पक्षांमध्ये कसे मतभेद आहेत हे दाखवण्यात गुंग आहे. अन खरंच गंमत होणार आहे सगळी. कारण मुस्लिम ब्रदरहूड हा कट्टरवादी पक्ष आहे अन बाकी लोकशाहीवादी आहेत. पण दोघेही होस्नी मुबारकच्या मात्र विरूद्ध आहेत.'
तेव्हा एका मित्रानं एका सामाजिक प्रयोगाबद्दल सांगितलं, ज्यामध्ये दोन युवकांचे गट बनवण्यात आले अन त्यांना एका कॅम्पवर ठेवण्यात आलं. अन काही कारणांचं निमित्त करून त्यांच्यामध्ये वैमनस्य निर्माण करण्यात आलं. मग त्यांचं आपापसातलं वैमनस्य मिटवायचे प्रयत्न सुरू केले गेले. पण वैमनस्य मिटेना. मग त्यांच्या धर्मांचे धर्मगुरूही बोलावले गेले. धर्मगुरूंचं सांगणं त्यांनी शांतपणे ऐकून घेतलं अन त्यानंतर त्यांनी आदरपूर्वक वैमनस्य संपवायला नकार दिला. निर्वाणीचा उपाय म्हणून एकमेकांना पाण्यात पाहणार्‍या ह्या गटांच्या कॅम्पचं पाणीच तोडून टाकण्यात आलं. दोनेक दिवस उलटल्यानंतर पाण्याची समस्या गंभीर बनली. अन मग थोडा शोध घेता दोन्ही गटांच्या लक्षात आलं की पाण्याचा मुख्य पाईपच कापण्या आलाय अन आता तो पाईप दुरूस्त करण्यासाठी सगळ्यांना एकत्र काम करावं लागेल. मग त्या दोन्ही गटांनी मिळून एकत्र तो पाईप दुरूस्त केला अन कॅम्पवरचं संकट टळलं. पण इतक्या उपायांनीही शक्य न झालेलं काम म्हणजे दोन्ही गटांचं मनोमिलन पाणीटंचाईनं घडवलं. अर्थात नंतर त्यांच्यात पुन्हा भांडणं झाली का वगैरे तपशील मला ठाऊक नाहीत. पण तात्पर्य हे की, समान शत्रू नेहमीच दोन किंवा अधिक गटांना एकत्र आणतो.
मी कॉलेजात असताना डब्ल्यू डब्ल्यू एफच्या कुस्त्या पाहायचो (अजूनही वेळ मिळेल तेव्हा पाहतो). त्यात जेव्हा ट्रिपल थ्रेट किंवा फोर-वे अर्थात निघांचा किंवा चौघांचा सामना असायचा, तेव्हा सर्वांत ताकदवान एकासमोर बाकीचे सगळे एक व्हायचे अन सर्वप्रथम सगळ्यांत ताकदवान प्रतिस्पर्ध्याला बाहेर काढण्याचा कार्यक्रम व्हायचा. मग ते आपापसात लढून पुढचा निर्णय घ्यायचे. तसंच काहीसं इजिप्तमध्ये चालू आहे. होस्नी मुबारकच्या ३० वर्षांच्या एकछत्री सत्तेला विरोध करण्यासाठी सगळेच अतृप्त गट उभे राहिलेत. मग समान शत्रू मुबारकला प्रथम हटवण्यासाठी ते सगळे आपापसांतले मतभेद भांडणंदेखील बाजूला ठेवून एकत्र लढत आहेत.
त्यावरनं पुढे थोडी विवादास्पद चर्चा झाली. ती म्हणजे भारतासारखा प्रचंड विरोधाभासी देश फक्त दहशतवाद, पाकिस्तान ह्यांसारख्या समान शत्रूंमुळे अजूनही एकत्र उभा आहे. ज्या दिवशी ही कारणं संपतील, त्यादिवशी आपले तुकडे पडणं निश्चित आहे. मला स्वतःला हे विधान फारसं पटलं नाही, पण एक क्षण अंगावर काटा आला. म्हणजे, ज्या गोष्टीसाठी पाकिस्तानातल्या अनेक शक्ति अक्षरशः आकाशपाताळ एक करताहेत, ते फक्त त्यांना स्वतःला संपवून मिळू शकतं? पण मग आपले लोक निरक्षरता, गरीबी, बेरोजगारी, अंधश्रद्धा असल्या समान शत्रूंविरूद्ध का एक होऊन लढू इच्छित नाहीत? असा एक काव्यात्म विचारही माझ्या मनात आला. पण पुढच्या क्षणी ते कोडंसुद्धा सुटलं, कारण जर ह्या समान शत्रूंविरूद्ध आपण लढलो, तर आपण एक होऊ अन आपल्यातल्या दुहीचा फायदा घेणारी माणसं आयुष्यातून उठतील. त्यामुळे सध्या ते सगळे (वाचा राजकारणी) आपापसातले मतभेद विसरून फक्त त्यांचा समान शत्रू म्हणजे सामान्यांमधली जागृती, एकी ह्याविरूद्ध लढताहेत अन लोकांसमोर अस्तित्वात नसलेला शत्रू उभा करून आपला कार्यभाग साधताहेत. सध्यातरी ते त्यात यशस्वी होतानाच दिसताहेत. महाराष्ट्रात ह्याचं जिवंत उदाहरण पुतळे, समाध्या अन चित्रांवरून निर्माण होणार्‍या दंगलसदृश स्थितीच्या रूपात समोरच आहे.

३० जानेवारी

2011-01-30T11:29:00.001-08:00

३० जानेवारी हा दिवस भारतामध्ये मो.क. गांधींची पुण्यतिथी म्हणून ओळखला जातो. ह्याच दिवशी नथुराम गोडसेंनी गांधींचा गोळ्या घालून वध/खून केला (ज्याला जे हवे ते घ्यावे, मूळ मुद्दा हा नाही). आणि भारताच्या इतिहासातला एक अध्याय संपला. पण एका अपमानित व्यक्तिनं जागृत होऊन अन्याय्य शक्तिंविरूद्ध एक अख्खं राष्ट्र जागं करण्याची जगातल्या इतिहासातली पहिलीच वेळ असावी. राष्ट्रीय चळवळ तळागाळातल्या लोकांपर्यंत पोचवण्याचं श्रेय अवश्य गांधींना जातं. पण जसजसे दिवस उलटत गेले तसतसे गांधी दुराग्रही अन हट्टी होत गेले. आणि मग हळूहळू व्यक्ति राष्ट्रापेक्षा मोठी होत गेली. जेव्हा असं घडतं तेव्हा राष्ट्राचं मोठ्या प्रमाणावर नुकसानच होतं आणि तसंच ते होऊही लागलं होतं. आणि पुढे अजूनही मोठ्या प्रमाणावर होण्याच्या शक्यता होत्या.
अशा वेळी नथुरामनी घाई केली की उतावीळपणा केला की शांतपणे निर्णय घेतला हे त्यांचं त्यांनाच ठाऊक. पण त्यांच्या मते देशाचं नुकसान थांबवण्याचा एकच मार्ग होता आणि त्यांनी तो अनुसरला. त्यासाठी होणार असलेलं यथोचित शासनही स्वीकारण्याची पूर्ण तयारी करूनच त्यांनी तो निर्णय घेतलेला होता. तो निर्णय चुकीचा की बरोबर किंवा नथुराम माथेफिरू की हुशार हे महत्वाचं नाही. पण नथुरामच्या कृतीचे किती विचित्र परिणाम घडले ते महत्वाचं.
नथुरामच्या कृतीनं गांधींना हौतात्म्य मिळालं. ज्याचा पुरेपूर वापर नेहरू सरकारनं करून घेतला. गांधी म्हातारपणानं गेले असते तर गांधींना जे अतिमानवीय रूप देण्यात आलंय बहुदा तसं झालं नसतं. गांधींच्या चुका आणि अतिरेक कदाचित आपोआपच देशासमोर आला असता. शेवटी गांधीदेखील माणूस होते, पण त्यांना देव बनवण्याचं काम नथुरामच्या कृतीमुळे सोपं झालं. गेली ६० वर्षं काँग्रेससकट देशातले अनेक पक्ष त्यांच्या जीवावर भाकरीचे तुकडे मोडतायत (किंवा नोटा मोजतायत असं म्हणणं जास्त सयुक्तिक ठरेल).
गांधींचे विचार कितीही आदर्श असले तरी त्यांनी त्या विचारांना योग्य ठिकाणी मर्यादा घातल्या नाहीत. गांधींचा प्रत्येकच बाबतीत अतिरेक होता. मग ती अहिंसा असू दे, असहकार असू दे किंवा ब्रह्मचर्य असू दे. असे प्रकार संतांसाठी ठीक असतात, पण देश चालवणार्‍यांसाठी नव्हे. त्यातही त्यांनी ब्रह्मचर्याबाबत केलेले प्रयोग हे कधीकधी विकृती ह्या सदरात मोडणारे होते. मग भले ते त्यांनी कितीही निरागसपणे केल्याचं सांगण्यात आलं तरीही.
कुठलीही मागणी मान्य करून घेण्यासाठी उपोषणाला बसून अख्ख्या देशाला वेठीला धरणं हे त्यांचं अमोघ अस्त्र होतं. आधी हे त्यांनी ब्रिटीशांवर आजमावलं. पण ब्रिटीशांच्या वेळी केस वेगळी होती. गांधी मेले असते तर अख्खा देश पेटेल ही भीती ब्रिटीशांना होती. थोडक्यात ते अन्यायी ब्रिटीशांना केलेलं हुशार ब्लॅकमेलिंग होतं. पण स्वातंत्र्य मिळाल्यावर आपल्याच लोकांकडून स्वतःची तत्त्व राखण्यासाठी (किंवा हट्ट पूर्ण करून घेण्यासाठी) आपल्याच लोकांना इमोशनल ब्लॅकमेल करणं हे कितपत योग्य होतं. एका माणसाच्या तत्वांसाठी अख्खा देश आणि हजारो लोकांचे प्राण पणाला लावले जात होते. आपली तत्व लोकांवर जबरदस्तीनं लादणं ही एकप्रकारची वैचारिक हिंसा ठरत नाही का? पण गांधींनी काही काही गोष्टींकडे सोयीस्कर दुर्लक्ष केलं होतं.
गांधींनी एकट्यानीच देशाचं नुकसान केलं असं म्हणणं कदाचित अतिशयोक्ति ठरेल. पण अशा न तशा पद्धतीनं गांधींचं पुढच्या कित्येक पिढ्यांचं नुकसान करण्यामध्ये महत्वपूर्ण योगदान होतं. नेहरू आणि कंपनीने गांधींच्या नावाखाली अनेक चुका केल्या. पण गांधींनीदेखील आपल्या हट्टीपणाने अनेक गोष्टी घडवून आणल्या. गांधींची सगळ्यात मोठी चूक कदाचित ही होती की त्यांनी स्वतःची तत्व कधीच काळाच्या कसोटीवर तपासून पाहिली नाहीत. त्यांच्या ज्या समजूती होत्या त्यांचा टिकाऊपणा तपासून पाहण्याची त्यांना कधीच गरज वाटली नाही. उलट अख्ख्या जगानं आपल्याच समजुतींनुसार स्वतःची मतं बदलून चालावं ह्या हट्टाने ते मार्गक्रमणा करत राहिले. त्यांचं अहिंसेचं अन असहकाराचं अमोघ अस्त्र देखील बदलत्या काळानुसार बदल मागत आहे. आजही ज्या ज्या देशांमध्ये उठाव झालेत, तिथे सगळीकडे सुरक्षा दलं निर्दयीपणे आंदोलकांवर हल्ले करताहेत. पण आंदोलक ठिय्या मांडून उपोषणाला बसले तर एकतरी आंदोलन यशस्वी होऊ शकतं का? हा प्रश्न मला पडतो. जोवर आंदोलक आपली एकगठ्ठा शक्ति दाखवून सुरक्षा दलांनाही आपल्या बाजूनं येण्यास मजबूर करत नाहीत तोवर हे अशक्यच ठरतं. काही काही देशांमध्ये रक्तविरहित क्रांतीही झालीय. पण सर्व ठिकाणची परिस्थिती एकसारखी नसते. जेव्हा जखम जुनी होते तेव्हा जवळचा भाग कापूनच काढावा लागतो आणि त्यात थोडं रक्तही वाहून जावं लागतं.
जर नथुरामनं गांधींना गोळ्या घातल्या नसत्या. तर कदाचित काही वर्षांमध्ये स्वतंत्र भारतामध्ये गांधींभोवतीचा बुडबुडा फुटलाही असता किंवा भारत अजून मोठ्या प्रमाणावर गांधींच्या आहारी गेला असता. कदाचित अजून एक दोन संस्थांनांची घोंगडी हिंसक कारवाईअभावी भिजत पडून राहिली असती. पण ह्या सगळ्या जर तरच्या गोष्टी आहेत.
देशातल्या जनतेला ब्रिटीश अन्याय्य राजवटीविरूद्ध जागृत करण्यामधलं गांधींचं योगदान वादातीत आहेच आणि त्याबद्दल मी त्यांचा आदर करतो. पण आज स्वतःच्या तत्वांपायी अख्ख्या देशाचं आणि पुढच्या कित्येक पिढ्यांचं नुकसान केल्यामुळे त्यांना महात्मा म्हणताना मात्र माझी जीभ कचरते.

आज माझ्या ब्लॉगला एक वर्ष पूर्ण झालं. गेल्या वर्षी ३० जानेवारीलाच मी पहिली पोस्ट टाकली होती. सर्व वाचकांच्या प्रेमामुळे आणि सर्व मित्र आणि शुभचिंतकांच्या प्रोत्साहनामुळेच हा प्रवास पूर्ण झाला. सुरू केला तेव्हा स्वतःपासून काहीच अपेक्षा नव्हत्या. पण सर्वांच्या प्रेमानं आणि प्रोत्साहनामुळे आणि वेळोवेळी मिळणार्‍या चांगल्या वाईट अभिप्रायांमुळे लिहिता राहिलो. रस्त्यावर काही कौतुकंही झाली पण सगळ्याचं श्रेय वाचकांनाच जातं.
डिसेंबरमध्ये विचार केलेला की पहिल्या वाढदिवशी ब्लॉगला १०० व्या पोस्टची भेट द्यावी. पण डिसेंबरमध्ये सुट्टीवर असताना लेखनात जवळपास महिन्याभराचा खंड पडला. पण मग तरीसुद्धा पहिलीच भेट देण्याची इच्छा पूर्ण करण्याखातर गेला आठवडाभर रोज एक अन कालपासून तर दिवसाला दोन पोस्ट केल्या आहेत. ह्या अतिरेकाचा गुणवत्तेवर निश्चितच परिणाम झाला असेल. पण मला हे चॅलेंज पूर्ण करायचं होतं आणि महत्प्रयासाने ते मी पूर्ण करू शकलोय ह्याचा मला आनंद आहे. ही माझ्या ब्लॉगवरची १०० वी पोस्ट आहे.
ह्यापुढे पोस्ट्सची फ्रिक्वेन्सी पूर्ववत होईल. आणि गुणवत्तेवर परिणाम होणार नाही, ह्याचा मी माझ्यापरीने प्रयत्न करूर करेन.
सर्वांचे मनापासून आभार! आपला लोभ असाच कायम राहिल आणि मी कायम लिहिता राहिन हीच सदिच्छा! :)

झुकती है दुनिया झुकानेवाला चाहिये

2011-01-30T03:16:00.001-08:00

लहानपणी हे कुठल्याशा गाण्यात ऐकलं होतं. पण त्याचा अर्थ तेव्हा फारसा समजला नव्हता. पण मग एक एक उदाहरणं पाहत पाहत हळू हळू अर्थ थोडाफार समजला. पण आज तर असलं भारी उदाहरण पाहायला मिळालं की हे वाक्य केवळ ह्याच घटनेसाठी लिहिलं गेलं असावं असं वाटलं. आत्ताच 'बीबीसी' वर एक बातमी पाहिली. त्याचं झालं असं -
साल २००९ इराकच्या बगदादमध्ये साखळी स्फोट घडतात आणि शेकडो माणसं मरतात. चर्चा अशी सुरू होते, की इतकी सारी स्फोटकं राजरोसपणे बगदादसारख्या प्रचंड सुरक्षाव्यवस्था असलेल्या भागामध्ये आलीच कुठून? मग पोलिसांच्या आणि सुरक्षादलांच्या क्षमतेवर प्रश्नचिन्ह लागू लागतात. चौकशी आणि तपास सुरू होतो आणि सगळ्यांचं लक्ष एका छोट्याशा गोष्टीकडे जातं. आणि अनेक मोठी माणसं कपाळाला हात मारतात.
९०चं दशक. अमेरिकन नेव्हीकडे काही उद्योजक जातात आणि म्हणतात, 'आमच्याजवळ सर्व प्रकारची स्फोटकं शोधून काढणारं एक यंत्र आहे.' एक छोटंसं खेळण्यातल्या बंदुकीसारखं दिसणारं यंत्र, ज्याच्यापुढे एक छोटीशी एरियल लावलेली आहे. ती बंदूक धरायची आणि एरियल पूर्ण उघडून चालायचं. एरियल स्फोटकं जिथे असतील त्या दिशेने फिरते. इतकं सोपं आणि सुटसुटीत यंत्र. ते ही प्लॅस्टिकचं. अमेरिकन नेव्ही त्याची परीक्षा घेते आणि ते यंत्र परीक्षेमध्ये फेल होतं. एफबीआय हे यंत्र अमेरिकेत मार्केट होऊ नये असं फर्मान काढतं.
२००० साली इंग्लंडमध्ये असेच काही उद्योजक ब्रिटीश आर्मीकडे जातात आणि चक्क एका मेंबर ऑफ पार्लमेंटच्या शिफारसीवर ह्या यंत्राची चाचणी ठरते. प्राथमिक चाचणी फेल होते. पण तरीसुद्धा चाचणी घेणारे प्रशिक्षित नाहीत असं कारण सांगून पुढची चाचणी पुढे ढकलली जाते.
पण ९० च्या दशकापेक्षा आता जागतिक परिस्थिती बदललेली असते. जग फारच मोठ्या प्रमाणावर साशंक आणि अस्थिर झालंय. नेमक्या ह्याच गोष्टीचा फायदा हे उद्योजक उचलतात. आणि माल्टामध्ये एअरपोर्ट सिक्युरिटी आणि पोलिसांकडे ह्या यंत्राचा प्रस्ताव जातो. शिफारस करणारे काहीजण ब्रिटीश आर्मी आणि पार्लमेंटशी निगडीत असतात. काही चाचण्या फसतात पण तरीही थोड्याप्रमाणात संशयास्पद विक्री होतेच.
नंतर ह्या यंत्राचे प्रस्ताव जगभरच्या अनेक अस्थिर देशांकडे जातात आणि शिफारसी पाहता आणि देशोदेशीच्या सरकारांमध्ये असलेले भ्रष्टाचार पाहता ह्या यंत्रांची प्रचंड प्रमाणावर विक्री होते. त्या देशांच्या यादीत पाकिस्तान, इराक, अफगाणिस्तान वगैरे देशांचीही नावं आहेत. नशीबानं त्यात भारताचं नाव दिसलं नाही.
पण २००९ मध्ये इराकमध्ये हेच यंत्र सापडल्यावर लोकांच्या भुवया उंचावल्या. इराक सरकारनं काही मिलियन खर्च करून ही यंत्र सुरक्षाव्यवस्थेसाठी विकत घेतली होती आणि त्याचाच परिणाम म्हणजे स्फोटकं बिनासमस्या शहरामध्ये प्रवेश करती झाली. शेकडो लोकांचे जीव गेले. चौकशी समिती बसली. बीबीसीनं सुद्धा स्फोटकांच्या तज्ज्ञांबरोबर तपास केला आणि लक्षात आलं की ही यंत्र केवळ खेळणी आहेत. त्यामध्ये स्फोटकं शोधू शकेल असं काहीच नाही. आणि जगभर ही एकसारखीच यंत्र वेगवेगळ्या नावांनी कधी स्फोटकं शोधणारी, कधी ड्रग्ज शोधणारी तर कधी हस्तिदंत शोधणारी म्हणून विकली गेली. आणि सगळ्यांत गंमतीची गोष्ट ही, की असलं एक यंत्र बनवायला जास्तीत जास्त १० ब्रिटीश पौंड एव्हढा खर्च येतो, पण एक एक यंत्र १५००० पौंडांपर्यंत विकलं जातं. माल्टा एअरपोर्टचा सिक्युरिटी हेड आजही टेलिव्हिजनवर सांगतो की हे यंत्र 'फ्रॉड' आहे आणि ते काहीही शोधू शकत नाही. तो त्या यंत्राची खोटी हालचाल कशी होते ह्याचं प्रात्यक्षिकही करून दाखवतो.
असं म्हणतात की ह्या यंत्राची शिफारस करणार्‍या ब्रिटीश मेंबर ऑफ पार्लमेंटला एका यंत्रामागे ३००० पौंड मिळणार होते. त्यानं एका काऊंटर टेरर एक्स्पो मध्ये तर खुलेआम त्या यंत्राची वकिली केली होती. तो अजूनही इंटरव्ह्यू मध्ये गोल गोल बोलतो. पण अजूनही तो हे मान्य करत नाही की तो कित्येक जीवांशी खेळलाय.
सगळ्यांत गंमतीशीर गोष्ट ही की ब्रिटीश सरकारनं ह्या यंत्राच्या 'अफगाणिस्तान आणि इराकच्या निर्यातीवर बंदी' घातलीय. कारण, ब्रिटीश आणि मित्र राष्ट्रांच्या सैनिकांच्या जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो. बाकी जगभर माणसं मेली तरी चालतील!
झुकती है दुनिया झुकानेवाला चाहिये! हेच खरं.

टीप - ह्या यंत्रांबद्दलची अधिक माहिती इथे पहा.

झापडं

2011-01-29T11:18:00.001-08:00

जन्माला मीही तिथेच आलो
पण बाकीच्यांइतका नशीबवान नव्हतो
माझ्या बापाकडे पैसा नव्हता
रूढार्थाने मी श्रीमंत नव्हतो
मोठं होता होता कळलं
श्रीमंती पैशांची नसते
श्रीमंती असते संस्कारांची
तिथे मी कमनशीबी नव्हतो
नोकरीला लागेस्तोवर जगच बदललेलं
एकदम अंगावर येणारं
प्रत्येक गोष्टीसाठी पैसा मागणारं
अन देणारा मी एकटाच नव्हतो
नव्या जगाच्या नियमांना
सरावणं फारच अवघड होतं
संस्कारांवर दरोडा पडला
पण पुरेसा श्रीमंत मी होत नव्हतो
सरकारी चाकांना वंगण लागतं
हे निर्लज्जपणे सांगत होतो
पण कुटुंबाची जवाबदारी उचलणारा
मी काही जगात एकटाच नव्हतो
डोळ्यांवर झापडं घालून चालताना
सगळीकडचा हाहाकार अनुभवत होतो
मी अन माझं घर ह्यापलिकडे
कुणाचं देणं लागत नव्हतो
कॅन्सरसारखी खोल विवेकबुद्धि
हाडांमध्ये रुतून बसलेली
तिची हाक टाळून चालत राहायला
मी कुणी राजकारणी नव्हतो
एक दिवस दुखणं असह्य झालं
अन साकळलेलं रक्त बाहेर आलं
इतक्या वर्षांचा साचलेला आवाज
थांबवायचा प्रयत्न मी करीत नव्हतो
तोंडावर कुलूप लावून जगणार्‍यानं
जगाचा नियम मोडला होता
राखणदारांच्या झोपा उडल्या
पण मी आता थांबणार नव्हतो
तेव्हा जगानं झापडं बंद केली
जेव्हा काडी माझ्या दिशेनं झेपावली
आग मलाच लागली होती
पण मी एकटाच जळत नव्हतो

छंद

2011-01-29T01:54:00.000-08:00

लहान असताना मला कुणी विचारलं की तुझा छंद काय? की मी बेधडक कुठलाही विचार न करता सांगायचो, "वाचन!" अगदी लहान असताना पुढचा प्रश्न येत नसे. मी लॉजिकली विचार केला होता. मला वाचायला कंटाळा येत नाही, उलट मजा येते, ह्याचा अर्थ वाचन हा छंद असायला हवा. पण वाचनाचं वेड वगैरे कधी नव्हतं, ही प्रांजळ कबुली दिलीच पाहिजे. अन छंद नसला तरी आवड निश्चितच होती. कारण माझा कुठलाही सो कॉल्ड छंद उदा. स्टँप गोळा करणे, नाणी गोळा करणे, हा एका विशिष्ट टाईम पिरियडच्या पुढे टिकलाच नाही. वर्ष, दोन वर्षं बस. कारण पुढे काय? हा प्रश्न मला अनादि अनंत काळापासून पडत आलेला आहे. म्हणजे आता बघा. मी स्टँप गोळा करतो. बरं मग मी दोनशे स्टँप जमवले. अन एके दिवशी कळतं की कुणा मित्राकडे पाचशे आहेत. मग मी थोडा हिरमुसतो आणि विचार करतो की मी जर पाचशेपर्यंत जरी पोचलो, तरी पुढे अजून कुणीतरी असणारच आणि स्टँप गोळा करून मुळात आपल्याला आनंद मिळतो का? की आपण फक्त स्पर्धा म्हणून हा प्रकार करतो? अर्थात एव्हढे सखोल विचार मी तेव्हा केले होते की नाही माहित नाही, पण थोडक्यात असं की आपण अशी स्पर्धा खेळतोय ज्याला अंत नाही अन (बहुतेक त्यामुळेच) त्यात मजा नाही अशा निष्कर्षाप्रत मी पोचलो अन ते स्टँप किंवा नाण्यांचं कलेक्शन वगैरे प्रकार मी बंद केले.
छंद म्हणजे काय? हा मूलभूत प्रश्न मला तेव्हा पडला. ओके, ऍक्च्युअली इतका मूलभूत नव्हता, 'माझा छंद नक्की कोणता?' इतपत मूलभूत तरी होता. मी बराच विचार केला. नाणी जमवून पाहिली, स्टँप जमवून पाहिले, डब्ल्यू डब्ल्यू एफ च्या पैलवानांची कार्डं जमवून अन त्याचा खेळ खेळून झाला, क्रिकेटरांची मिळणारी कार्डं जमवून झाली. पण कशालाच मला छंद म्हणता येईना. कारण त्या सगळ्यांचाच मला एका काळानंतर कंटाळा आला होता. मग असं काय होतं ज्याचा मला कधीच कंटाळा आला नाही. वाचन? खरंतर वाचन हा खूप ढोबळ शब्द आहे. जेव्हा कुणी वाचनाचा छंद आहे म्हणतं तेव्हा ते फार ढोबळ वक्तव्य होतं. कारण वर्तमानपत्र, हँडबिलं, पॅम्प्लेट्स, पुराणं, पौराणिक कथा, साहित्य.. पुन्हा साहित्यामध्ये प्रचंड विविध प्रकार. नक्की काय वाचायला आवडतं?
थोडा मोठा झाल्यावर माझ्या छंद कोणता? ला दिलेल्या 'वाचन' ह्या उत्तरावर सहसा "नक्की काय वाचायला आवडतं?" हा पुढचा प्रश्न असायचा. मग मी निरूत्तर व्हायचो. मग थोड्या शांततेनंतर, "असंच काहीही, चांगली पुस्तकं, तशी वर्तमानपत्रंही, पौराणिक कथासुद्धा.." झाला गेम? तसं सगळंच आहे, पण सगळ्यातलं सगळं नाही. पण माझा एक मित्र आहे, तो खरा क्वालिफाय करतो 'वाचन' छंद म्हणून सांगायला. कारण तो काहीही वाचतो. अगदी तल्लीन होऊन. अक्षरशः काहीही. पण मी नाही वाचू शकत काहीही. म्हणजे जेव्हा एखादं पुस्तक झपाटून टाकतं, तेव्हा मी वेड्यासारखा तहानभूक-झोप विसरून पुस्तक वाचत बसतो, नाही असं नाही. अगदी पु.ल. देशपांड्यांची असू देत, किंवा 'नाझी भस्मासुराचा उदयास्त' असू दे किंवा जेम्स हॅडली चेज च्या 'द वेअरी ट्रान्सग्रेसर'च्या शेवटाकडे अंगावर सरसरून काटा येऊन डोळ्यांत पाणी उभं राहू दे किंवा ग्रिशम च्या 'द रेनमेकर' मधल्या नायकाच्या शेवटाकडच्या निवडीवर चेहर्‍यावर स्मित उमटू दे ते अगदी प्रेमचंद ची 'कर्मभूमी' मिलानमध्ये वाचताना दोन तीन दिवस धड जेवणालाही बुट्टी मारण्यापर्यंत मी वाचनाच्या आहारी जातो. पण वाचनाशिवाय राहू शकत नाही असं म्हणणं अति होईल. काही काही लोकांना खरंच वाचनाशिवाय राहता येत नाही, अन मला अशा लोकांचा हेवा वाटतो. पण मला जमतं बुवा! म्हणजे 'वाचन'ही बाद. पण छंद म्हणून सांगायचं काय, म्हणून मी 'Anything except career books' अशी एक पळवाट काढली. कारण मी बाकी काहीही सहन करू शकतो, पण करियर टाईपची बुक्स मला झेपत नाहीत. 'तुम्हीच तुमच्या यशाचे शिल्पकार' टाईप संदेश असला की मी सहसा दूर असतो.
लहानपणापासून दुसरी एक हौस आहे. लेखनाची! 'कविता' वगैरे, ह्याबद्दल पूर्वीही लिहिलेलं थोडं. अन ते करताना मजाही यायची. अगदी घुसून जायला व्हायचं. अजूनही होतं. पण लिखाणाचं मोटिव्हेशन काय? प्रोत्साहन कुठून मिळतं? तर लिहिलेलं चार लोकांनी वाचलं तर. प्रचंड दुःखी असताना किंवा घुसमट होत असताना लिहिलेलं काही फार वैयक्तिक स्वरूपाचं लिखाण (स्ट्रेस मॅनेजमेंट) सोडता बाकी मी जे काही लिहितो, ते कुणीतरी वाचेल ह्या अंदाजानंच. त्यामुळे ते लोकांसमोर यावं ही सुप्त इच्छा कायमच प्रत्येक क्षणी डोक्यात असते. माझ्यासाठी लिखाण जितकं आवश्यक आहे तितकंच आवश्यक आहे कुणीतरी ते वाचणं. अभिप्राय देणं न देणं हे सर्वस्वी वाचकावर. पण ते लोकांपर्यंत पोचणं मला फार महत्वाचं वाटतं. का ते मला माहित नाही, पण हे अगदी लहानपणापासून आहे. मी लिहिलेल्या कविता किंवा कथा फारशा कधी लोक काय म्हणतील म्हणून दडवून ठेवल्यात असं झालं नाही. आई-बाबांना वाचून दाखवायचो. शाळेच्या मासिकाला द्यायच्या. मग कॉलेजच्या असं करत करत आता ब्लॉगपर्यंतचा प्रवास. जेव्हा मनुष्य कुठलीही गोष्ट ब्लॉगवर पब्लिकली पब्लिश करतो तेव्हा ती पर्सनल कधीच असू शकत नाही. कुणीतरी वाचावं म्हणूनच असते. ह्याचा अर्थ मीही हा ब्लॉग रेकग्निशनसाठीच लिहितो. उगाच ताकाला जाऊन भांडं कशाला लपवा. मी स्वतःसाठी लिहितो हे जरी सत्य असलं, तरी ते पूर्णसत्य नाही. पण लेखनामध्ये मात्र मी वाचनासारखा नाही, मी लिहायला काहीही लिहू शकतो. अर्थात ते चांगलं असेलच असं नाही. पण त्याचा कंटाळा नाही. कितीही अन काहीही!
माझी तिसरी अन लेटेस्ट म्हणजे गेल्या पाचेक वर्षांतली आवड म्हणजे सिनेमे. अन ही आवड ऑलमोस्ट वेडाच्या उंबरठ्यावर आहे. सिनेमे लहानपणापासून पाहिले, पण एका अंतरावरून. पण 'ओल्डबॉय' ने प्रत्यक्ष सिनेमाशी गळाभेट घडवली. सिनेमा अंगावर येतो किंवा विचारप्रवृत्त करतो किंवा अंतःकरण हेलावून सोडतो म्हणजे काय, हे 'ओल्डबॉय' ने दाखवलेल्या वाटेवर चालल्यानंतर कळू लागलं. मग पेपरात समीक्षकांनी किंवा सिनेजाणकारांनी लिहिलेल्या गोष्टींचे अर्थ उमजू लागले, समजत आधीही होते. आणि सिनेमाचं वेड इतकं भारी पडू लागलं, की पूर्वी मोकळ्या वेळात हातात येत असलेलं पुस्तक तसंच न वाचता पडून राहू लागलं. सुरूवात झाली वाचायला तरच झपाटायला होणार, पण इथे पुस्तकाला सुरूवातही होत नाही आताशा!
तर थोडक्यात अजूनही माझा छंद नक्की कोणता? हा प्रश्न बर्‍यापैकी अनुत्तरित आहे. पण बहुतेक निवडक वाचन, लेखन अन सिनेमा असे तीन छंद आहेत असं ढोबळमानाने म्हणता येईल. हुश्श! चला एक प्रश्न निकाली निघाला. आता आपण अजून मूलभूत प्रश्नाकडे वळू. छंद म्हणजे नक्की काय?
मला ठाऊक आहे. प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याचा क्रम चुकलाय. पण आधी लौकिकदृष्ट्या महत्वाचा प्रश्न सोडवणं महत्वाचं होतं. आत्मिक अन आध्यात्मिक प्रश्न नेहमी शेवटी सोडवावेत. तस्मात आता मूलभूत प्रश्न.
छंदाची एक जबरदस्त व्याख्या आहे. जे करताना माणसाला आनंद मिळतो, तो त्याचा छंद! अन ही एकदम बँग-ऑन वगैरे म्हणतात ना तशा टाईपची व्याख्या आहे. पण लोक इथे एक पायरी ओलांडून पुढे जातात अन म्हणतात जेव्हा माणसाचा छंद आणि उत्पन्नाचं साधन एक असतं, तेव्हा तो माणूस सर्वांत सुखी असतो. पण इथे एक गोम आहे. जेव्हा छंद उत्पन्नाचं साधन बनतो, तेव्हा त्यामध्ये व्यावसायिकता येण्याची दाट शक्यता निर्माण होते. माणसाला ती सीमारेषा न ओलांडण्याची तारेवरची कसरत करावी लागते. तरच तो खर्‍या अर्थाने अर्थार्जन अन छंदजोपासणी दोन्ही करू शकतो. पण बरेचदा परिस्थितीमुळे म्हणा किंवा वाईट संगतीमुळे ही सीमारेषा पार होते आणि छंदाचं रूपांतर व्यवसायात होतं. आणि एकदा तो व्यवसाय झाला की त्यातनं आनंद मिळणं बंद होतं.
हल्लीच्या मुलांकडून पालक ज्या मणामणांच्या अपेक्षा ठेवून छंद 'जोपासायला' लावताना दिसतात ते पाहून कधी कधी बरं वाटतं की आपल्याला लहानपणी 'वाचन' हा एकदम हार्मलेस छंद होता! अन कुठल्याच छंदाचा तेव्हा व्यवसाय झालेला नव्हता.

जाळ

2011-01-28T11:13:00.001-08:00

गेल्या दोन आठवड्यांपासून जगामध्ये एक फार मोठा बदल व्हायला सुरूवात झालीय. बर्‍याच जणांना त्या बदलाचं महत्व कळत नसलं तरी त्याचे सुरू झालेले अन पुढे होतच राहणारे परिणाम प्रचंड दूरगामी असतील. हा बदल म्हणजे मध्यपूर्वेमध्ये (अर्थात पश्चिम आशिया अन उत्तर आफ्रिकेचा काही भाग) सुरू झालेली सरकारविरोधी आंदोलनं.
मध्यपूर्व हा जगाची तेलाची गरज पुरवण्यामध्ये फार महत्वाचा वाटा उचलणारा भाग आहे. आणि योगायोगाने हा भाग बहुतांशी अरब अन त्यातही मुस्लिमबहुल असा आहे. इस्लामची पताका इथूनच जगभर गेल्यामुळे अरबी मुस्लिम हे जरा जास्तच कट्टर आहेत. पण त्याच कारणामुळे इथल्या बहुतांश देशांमध्ये उत्तम शिक्षणाचं फारसं महत्व नाही. त्यातच ह्या भागामध्ये तेलाचे प्रचंड साठे असल्यानं औद्योगिकदृष्ट्या प्रगत अशा सर्व देशांचे इथे हितसंबंध असणं नेहमीच जरूरी होतं. ह्या धंद्यामध्ये अमेरिका नेहमीच आघाडीवर राहिलेली आहे, कारण वर्षांनुवर्षांपासून अमेरिकेची तेलाची भूक महाप्रचंड आहे. आणि त्याचबरोबर इस्रायल हे अमेरिकेच्या मांडीवरचं बाळही तिथेच शत्रूंच्या मधोमध राहत असल्यानं तिथे आपली माणसं असणं अमेरिकेसाठी अत्यावश्यक ठरतं. त्यामुळे अमेरिकेने ह्या देशांमध्ये अनेक हुकूमशहा पोसलेले आहेत. जे गेली कित्येक दशकं अशिक्षित अन गरीब जनतेला नाडत सिंहासनांवर बसून आहेत. कधी थेट हुकूमशहा म्हणून तर कधी खोट्या लोकशाहीचा मुखवटा घालून. एकंदर ह्या भागामध्ये गरिबी अन शिक्षणाचा अभाव फार असल्याकारणाने सत्तेवरची मांड लष्कराच्या मदतीनं टिकवणं सोपं जातं.
पण गेल्या काही वर्षांपासून इंटरनेटच्या प्रचंड वेगाने होत असलेल्या प्रसाराने लोकांच्या, विशेषतः तरूणांच्या आतल्या खदखदणार्‍या विचारांना वाट मिळाली. सोशल नेटवर्किंग साईट्सच्या माध्यमातून त्यांना व्यक्त होण्याची अन जगाच्या पाठीवरच्या समविचारी लोकांशी संवाद साधण्याची संधी मिळाली. इथल्या सरकारांनी कधी माहिती तंत्रज्ञानच काय कसलीच व्यवस्था नीट न ठेवल्यामुळे इंटरनेटचा विस्तारही अव्यवस्थितपणेच होत होता. पण हेच बंडखोर तरूणांच्या पथ्यावरही पडलं कारण त्यांना रोखण्यासाठीही फारसं काही केलं जाऊ शकत नव्हतं. इराण किंवा सौदी अन इतर काही देशांमध्ये बंडखोर तरूणाईच्या इंटरनेट स्वातंत्र्याचा गळा घोटण्याचाही प्रयत्न झाला, पण तरूणाई ह्या सगळ्याला पुरून उरली. जग छोटं झाल्यामुळे सगळ्या जगभरात चालणार्‍या गोष्टी, लोकशाही मूल्य अन पुरोगामी विचार ह्यांसारख्या गोष्टी ह्या भागातील लोकांनाही कळू लागल्या. आणि त्यातच गेल्या वर्षीपासून आलेल्या जागतिक मंदीमुळे मध्यपूर्वेतल्या छोट्या देशांची तर अवस्था बिकटच झाली. पण अर्थात जनतेची, शासकांची नाही. त्यामुळे लोकांमध्ये इतक्या काळापासून खदखदत असलेल्या असंतोषाचा स्फोट होण्याची चिन्ह होतीच. प्रथम इराणमध्ये झालेलं अयशस्वी अन निर्दयरित्या दडपलं गेलेलं सरकारविरोधी आंदोलन हे त्याचीच नांदी होतं.
आणि आता आठवड्याभरापूर्वी ट्युनिशियात घडलेली ते अभूतपूर्व आंदोलन. ट्युनिशिया, हा जागतिक नकाशावरचा एक ठिपका. पश्चिम आशियाला जवळ असणार्‍या उत्तर आफ्रिकेच्या किनार्‍याने वसलेला एक छोटासा देश. अक्षरशः इतका छोटा की आम्ही शाळेत नकाशा खेळताना (ह्या खेळात प्रतिस्पर्ध्याला नकाशावरचं एक ठिकाण शोधायला सांगायचं असतं) ट्युनिशिया हमखास सांगत असू. माझी अन ट्युनिशियाची पहिली ओळख ती अन दुसरी ही की त्यांची फुटबॉल टीम बरीच तगडी आहे. तर अशा ह्या नगण्या ट्युनिशियात गेली काही दशकं राज्यपदावर बसलेल्या राष्ट्रप्रमुखाविरूद्ध आंदोलन होतं आणि मोठ्या सातत्याने दडपशाहीविरूद्ध प्रक्षुब्ध जनता आणि तरूणाई आपल्या मागण्या लावून धरते आणि शेवटी त्या राष्ट्रप्रमुखाला देश सोडायला भाग पाडते, ही अभूतपूर्व घटना गेल्या आठवड्यात घडली.
अरब जगताच्या इतिहासामध्ये पहिल्यांदाच जनतेनं 'यशस्वी' उठाव घडवून आणला. आणि एकजात सारे अरब नेते हडबडून गेले. कारण त्यातले जवळपास सगळेच कमीअधिक फरकाने हुकूमशहा. आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या अभूतपूर्व प्रगतीमुळे सार्‍या जगानं ही घटना पाहिली आणि ती सार्‍या जगापर्यंत व्यवस्थित पोचवायचं काम सोशल नेटवर्किंग साईट्सनीही केलं. ह्यामुळे आता मध्यपूर्वेच्या सगळ्या देशांमधल्या तरूणाईला एक आदर्श मिळालाय. एक असं उदाहरण जे आशादायी आहे. संपूर्ण व्यवस्थाच उलथून टाकणे हा मार्ग आचरण्यासाठी बरीच तरूणाई उत्सुक आहे. त्यामुळे लगेचच शेजारी अल्जेरियात उठाव सुरू झालेत. आणि आज इजिप्तमध्येही प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर आंदोलन सुरू झालंय.
वर्षांनुवर्षं लोकांना गृहित धरून स्वतःची घरं भरणार्‍या राजकारण्यांना यःकश्चित प्रजाजन देशातून हुसकावून लावायच्या प्रयत्नात आहेत. एका ठिकाणी तर यशस्वीही झालेत आणि बाकी ठिकाणी लढाया सुरू झाल्यात. माझ्या मते तर ही खूप लांब चालणारी लढाई असेल. ह्या हुकूमशहांचे आलिशान प्रासाद जाळून आंदोलनकर्ते योग्य तो संदेश परिणामकारकपणे देताहेत. हा जाळ आता लवकरच पसरेल आणि जर हुकूमशहा जाऊन तिथे योग्य तशी लोकशाही येऊ शकली तरच खरा विजय ठरेल पण अमेरिकेसह तमाम स्वार्थी युरोपियन देशांचे वांधे होतील. अन्यथा अराजकच माजेल आणि त्यात जनतेची परवड अन अजून एखाद्या हुकूमशहाचा उदय एव्हढंच निष्पन्न होईल. पण दोन्हीही परिस्थितींमध्ये जगामध्ये अन जगाच्या राजकारणामध्ये मोठ्या उलथापालथीचे संकेत आहेत. ही उलथापालथ अगदी रातोरात नाही झाली तरी हळूहळू पण निश्चितपणे होईल आणि कायमस्वरूपी परिणाम करेल.
पण हा जाळ भारतात कधी येईलसं वाटत नाही. आपले लोक फारच निर्ढावलेत. इतके घोटाळे रोजच्या रोज बाहेर येऊनही फक्त घराणं, नातेवाईक हे बघूनच आपले लोक वर्षांनुवर्षं मतदान करताहेत. सरकारला जाब विचारणं दूरच साधा विरोध प्रदर्शित करणंही आपल्या लोकांच्यानं होत नाही. रोज एकेका जीवनावश्यक वस्तूचे भाव वाढत चाललेत पण आपल्याला पुतळे, इतिहास, जात ह्या गोष्टींमध्ये प्रचंड स्वारस्य आहे. आणि अन्यायविरोधी आंदोलनांसाठी नाही तर जातीपाती अन धर्मांवरून दंगलींसाठी जाळपोळ करायला अन रक्त सांडायला आपले लोक तयार आहेत.
आपल्या माणसांना कधीतरी हे समजेल का की मेणबत्त्या आणि संग्रहालयं पेटवून काही होत नाही. आयुष्याच्या मशाली पेटवायला लागतात आणि त्यांतूनच जो जाळ निर्माण होतो तो जगातल्या मोठ्यांतल्या मोठ्या पापाच्या पैशांच्या प्रासादांना स्वाहा करायची ताकद ठेवतो.