मराठी भाषा दिवस

आज २७ फेब्रुवारी अर्थात आपले कुसुमाग्रज अर्थात वि.वा. शिरवाडकरांचा जन्मदिवस आणि अर्थातच 'मराठी भाषा दिवस'. ह्या दिवसाच्या एकमेकांना शुभेच्छा देणं ठीकच, पण त्याहूनही जास्त अर्थ तेव्हा येईल, जेव्हा नुसतं ह्याच दिवशी नाही तर सगळ्याच दिवशी आपण 'आपल्या' मराठी भाषेचं जतन आणि संवर्धन कसं होईल हे पाहिलं पाहिजे. बरं, मागचं वाक्य बरंच जड आणि ज्याला इंग्रजीत 'क्लिशे' म्हणतात तसं झालं. पण मला बुवा पटतं. पुन्हा मुद्दामच आपली मातृभाषा मराठी म्हटलं नाही. कारण ज्यांची मातृभाषा मराठी नाही, असेही अनेकानेक लोक मराठीवर मनापासून प्रेम करतात आणि तिच्या जतन-संवर्धनासाठी प्रयत्न करतात. तर आज मराठीवर प्रेम करणार्‍या आणि तिला जीव लावणार्‍या सर्वांसाठीच एक महत्वाचा दिवस. मग त्यानिमित्त मी एक प्रयोग करतोय. मराठीत उत्तमोत्तम साहित्य आहे, ते अजूनही फार मोठ्या प्रमाणात जगापर्यंत पोचलं नाहीये. मराठीमध्ये अनेक उत्तम अनुवादक आहेत, जे जागतिक साहित्य मराठीत आणतच आहेत, पण अनेक असेही असतील जे मराठी साहित्य इंग्रजी किंवा इतर जागतिक भाषांमध्ये अनुवादित करतात. तेव्हा आज मी एक प्रतीकात्मक पाऊल म्हणून माझी एक आवडती वि.स.खांडेकरांची लघुकथा 'विजयस्तंभ' इंग्रजीत अनुवादित करतोय. कदाचित आधीही अनुवाद झाला असेल, कल्पना नाही. पण हे केवळ प्रतीकात्मक म्हणून करतोय. मी ना साहित्यातला फार मोठा जाणकार ना अनुवादातला आणि मराठी व वाघिणीचं दूध इंग्रजी ह्या दोन्ही भाषांबद्दल प्रेम, आदर आणि जिव्हाळा ह्यापलीकडे प्रावीण्य नाही, त्यामुळे चूकभूल माफ असावी.

आणि हो 'आपली' मराठी वृद्धिंगत व्हावी आणि ज्ञानभाषा होऊन जगाच्या कानाकोपर्‍यात पोचावी ही सदिच्छा!

अनुवादित कथा -

The Monument

The victorious King paraded into the city with his troops. “Come to me. I am a worshiper of Peace.”, was his message for every orphan, every widow and every cripple.
But no one seemed to believe him.
King was dismayed. He decided to build a huge monument in the city with the inscription of his message.
A huge monument was thus built. A saintly image of the Goddess of Peace was inscribed on it. The Goddess' eyes had motherly affection; its neck adorned with beautiful flowers; the lips had a bright smile; and the hands complete with urns of abundance.
The location was fixed at the centre of the city, so that it would be widely visible. The digging at the site soon started. But while digging, broken pieces of some old construction started to appear. The broken stones had strange shapes inscribed on them.
All the pieces were excavated and sent to a great researcher who lived in the far away mountains.
The King's new Peace Monument was established right in the centre of the city with much fanfare. Soon each and every passerby would stop at the monument; kneel in front of the Goddess and chant the inscribed words 'I am a worshiper of Peace' while walking away.
The King was overwhelmed with satisfaction.
One day, the King traveled to the far away mountains to find out whether the researcher made any sense of the excavated stones. On seeing the King, the researcher explained joyously, “Your highness, these stones aren't ordinary. They together form an image. The image's eyes have  motherly affection; its neck adorned with beautiful flowers; the lips have a bright smile; and the hands complete with urns of abundance. The words 'I am a worshiper of Peace' are inscribed at the bottom of that image. I humbly request you to organize all these stones and rebuild the sculpture and establish it as the City's Parent Deity. It is a very very ancient sculpture and the beauty of its inscriptions and art of design is astonishing.”
Before the researcher could finish, the King silently walked away with his head hung in shame.

मूळ कथा -

विजयस्तंभ

विजयी राजा सैन्यासह नगरात शिरला. अनाथ बालके, विधवा स्त्रिया, लुळेपांगळे पुरुष या सर्वाना तो सांगत सुटला, 'या, माझ्याजवळ या. मी शांतीचा उपासक आहे.'
पण कुणीही त्याच्या शब्दांवर विश्वास ठेवायला तयार होईना.
राजाला फार वाईट वाटले. नगरमध्ये एक मोठा स्तंभ उभारून त्यावर आपला संदेश कोरण्याचा त्याने निश्चय केला.
एक प्रचंड स्तंभ तयार झाला. एखाद्या योगिनीप्रमाणे दिसणारी शान्तिदेवतेची आकृती त्याचावर कोरण्यात आली. त्या देवतेच्या डोळ्यांत आईचे वात्सल्य होते; गळ्यात फुलांच्या माळा होत्या; ओठांवर उषेचे स्मित होते; हातां मेघांचे कुंभ होते.
तो स्तंभ सर्वांना दिसावा म्हणून नगरच्या मध्यभागी उभा करण्याचे ठरले. त्याच्याकरिता एक जागा खणण्यात येऊ लागली. ती खणता खणता अनेक फुटकेतुटके दगड सापडू लागले. त्या दगडांवर चित्रविचित्र आकृती कोरलेल्या होत्या. त्या आकृतीचा अर्थ कुणालाच कळेना!
सारे दगड बाहेर काढून दूर दूर एका पर्वतावर राहणाऱ्या श्रेष्ठ संशोधकाकडे पाठवण्यात आले.
राजाने तयार कराविलेला स्तंभ नगरच्या मध्याभाघी मोठ्या थाटामाटात उभारण्यात आला. प्रत्येक नागरिक जाता येत त्या स्तंभापाशी थांबे, शान्तिदेवतेला वंदन करी आणि 'मी शांतीचा उपासक आहे.' हे त्याच्यावर कोरलेले शब्द उच्चारीत पुढे चालू लागे.
राजा कृतकृत्य झाला.
संशोधकाला त्या दगडावरील आकृत्यांचा अर्थ लागला की नाही हे पाहण्याकरिता एके दिवशी राजा त्या दूरच्या पर्वतावर गेला. संशोधक आनंदाने नाचत त्याला म्हणाला,
'महाराज, हे दगड साधे नाहीत. त्या सर्वांवर मिळून एक आकृती कोरलेली आहे. आकृतीच्या डोळ्यांत आईचे वात्सल्य आहे; गळ्यात फुलांच्या माळा आहे; ओठांवर उषेचे स्मित आहे; हातां मेघांचे कुंभ आहेत. 'मी शांतीचा उपासक आहे' असे शब्द त्या आकृतीखाली कोरले आहेत. हे सारे दगड जुळवून ती मूर्ती आपण तयार करावी आणि नगरदेवता म्हणून तिची स्थापना करावी अशी माझी आपल्याला प्रार्थना आहे. फार फार प्राचीन शिल्प आहे हे! या शिल्पातली कला सुद्धा किती सुंदर आहे!'
राजा काहीच न बोलता खाली मान घालून का निघून गेला हे त्या संशोधकाला कळेना!

लेखक - वि.स.खांडेकर.

कविता/गीतांचे स्वैर (!) अनुवाद - एक ब्लॉगर्स खो-खो

आज मी जो प्रकार करतोय, तो मी ह्यापूर्वी कधीच केलेला नाही. कविता किंवा गीतांचा अनुवाद. पण साक्षात यॉनिंग डॉगनं खो दिल्यावर माझ्याकडे काही पर्यायच नव्हता. तरीसुद्धा, हपिसातल्या कार्यबाहुल्यामुळे माझं बाहुलं झालं होतं, ज्या कारणे मी तीन दिवस उशीर करण्याची गुस्ताख़ी केलीच. असो. तर ब्लॉगर्स खो-खो च्या नियमाप्रमाणे मी दोन (हा अत्याचार आहे हे आधीच मान्य करून) मराठीशिवाय दुसर्‍या भाषांतल्या गाण्यांचे स्वैर(!) अनुवाद केलेत. ते जर गोड मानून घेण्याइतपतही नसतील, तर भाषांतरित विडंबनं म्हणून मानून घ्या आणि जर तितपतही नसतील, तर मी विटंबना केलीय असं समजून चार शिव्या (मनातल्या मनात) हासडून सोडून द्या!

आणि हो आपापल्या जबाबदारीवर वाचा.

१. मूळ गाणं - आजा तू बैठ जा सायकल पे

मूळ गायक/लेखक - अल्ताफ राजा (होय मी ह्याचा फॅन आहे)

सिनेमा (होय हे गाण सिनेमात होतं) - परदेसी (जास्त खोलात शिरू नये)

अथ -

आजा तू बैठ जा सायकल पे,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ।।ध्रु॥

अंजानी है ये डगर, अंजाने रास्ते,

लाया हूं मैं दिलकी सायकल तेरे वास्ते,

जरा आंख मिला, नजरोंसे पिला,

मेरे प्यार का दे तू कुछ तो सिला,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ।।ध्रु॥


लाख बचना चाहा फिरभी दिलबर जानी,

मेरी जवानी से टकरा गयी तेरी शोख़ जवानी,

इस सायकल में ब्रेक नहीं हैं, ओ पगली दीवानी,

यूंही करती रहना तू नादानी पे नादानी,

रोजाना आते जाते, तू दोस्ती के नाते,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ॥ध्रु॥


देख के तुझको ना जाने क्यूं सायकल के पहिये फडके,

अरमानों के छर्रे इसकी चेन में आके धडके,

तुझको आवाज़ें देती हैं प्रेम नगर की सडकें,

ये टेढे मेढे रास्ते, चलूं मैं हसतें हसतें,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ॥ध्रु॥


अपने आगे चलने वाले पीछे मैने छोडे,

तेरी खातिर मैने जाने कितने सिग्नल तोडे,

चौराहे के बीच सिपाहॉ खडा रहा मुंह मोडे,

काश तू मेरे इस दिल की सायकल से रिश्ता जोडे,

तू परियों की रानी, तू मेरी जिंदगानी,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ॥ध्रु॥

टीप : कृपया अल्ताफ राजाच्या गाण्याला चाल लावण्याचा निष्फळ प्रयत्न करू नका, यमक वगैरे शोधू नका. त्याच्या गाण्यांना गेय अशी चाल फक्त तोच लावू जाणे.

स्वैर (!) अनुवाद -

ये ना बसायला सायकलवर

ये ना बसायला सायकलवर॥ध्रु॥

अनोळखी वळणं, अनोळखी रस्त्यांसाठी

आणलीय हृदयाची सायकल, तुझ्याचसाठी

जराशी नेत्रपल्लवी, नजरेची ती एक खुमारी;

एव्हढंच माझ्या प्रेमाच्या परताव्याखातर।

ये ना बसायला सायकलवर ॥ध्रु॥


कितीही करशील प्रयत्न तू टाळायचे,

होणारच आपले मिलन जे आहे व्हायचे,

ह्या सायकलीला ब्रेकच नाहीत गं वेडाबाई,

अशीच करत राहा तू गं आपली मनमानी,

नेहमीच्याच ठरलेल्या त्या रस्त्यावर

ये ना बसायला सायकलवर ॥ध्रु॥


बघून तुला का सायकलची चाकं फडफडू लागतात,

इच्छांचे धागे हिच्या साखळीत गुरफटू लागतात,

प्रेमनगराचे मार्ग तुजला हाकारू लागतात,

मी चाललोय ह्या अवघड वाटेवर, तुझ्याचखातर

ये ना बसायला सायकलवर॥ध्रु॥


पुढच्यांना गं मी केव्हाच माझ्या मागे टाकलंय,

ह्या सगळ्यांत न जाणे किती सिग्नल तोडलेत,

चौकात तोंड फिरवून उभारलाय पहा हवालदार,

तू माझ्या सायकलीशी नातं कधी जोडणार,

तू अप्सराच जणू, आयुष्य ओवाळलं तुझ्यावर,

ये ना बसायला सायकलवर॥ध्रु॥

इति.


२. मूळ गाणं - Careless Whisper

मूळ गायक/लेखक - George Michael

अथ -

I Feel So Unsure
As i take your hand
And lead you to the dance floor
As the music dies
Something in your eyes
Calls to mind a silver screen
And all its sad goodbyes

I'm never gonna dance again
Guilty feet have got no rhythm
Though it's easy to pretend
I know you're not a fool
I should have known better than to cheat a friend
And waste a chance that i've been given
So i'm never gonna dance again
The way i danced with you

Time can never mend
The careless whisper of a good friend
To the heart and mind
Ignorance is kind
There's no comfort in the truth
Pain is all you'll find

Tonight the music seems so loud
I wish that we could lose this crowd
Maybe it's better this way
We'd hurt each other with the things we want to say
We could have been so good together
We could have lived this dance forever
But now who's gonna dance with me
Please stay

Now that you've gone
Now that you've gone
Now that you've gone
Was what i did so wrong
So wrong that you had to leave me alone


स्वैर (!) अनुवाद -

मला इतकं विचित्र वाटतंय,

तुझा हात हातात घेऊन नृत्यमंचाकडे जाताना,

जसजसं संगीत शांत होतंय,

तुझ्या डोळ्यातले काही भाव,

मला चंदेरी दुनिया आणि तिथल्या ताटातूटींची आठवण करून देतात


मी पुन्हा कधीच नाचणार नाही,

कारण अपराधी पायांना ताल सापडत नाही,

तसं भासवणं सोपं आहे,

पण तू दूधखुळी नाहीस हे ही मी जाणून आहे,

मैत्रीत फसवाफसवी चालत नाही हे मला आधीच कळायला हवं होतं,

ही मिळालेली संधी घालवण्याआधीच,

त्यामुळेच मी कधीच नाचणार नाही,

जसा मी तुझ्याबरोबर नाचलो


काळाच्या मलमाने,

चांगल्या मित्रांच्या बेफिकिर वक्तव्यांनी झालेल्या जखमा भरून येत नाहीत,

अश्या वेळी अज्ञानात सुख असतं,

कारण सत्यामध्ये फक्त वेदनाच


आज हे संगीत कानांना खटकतंय,

तुला ह्या गर्दीपासून दूर घेऊन जावंसं वाटतंय,

पण कदाचित

आपण इथेच एकमेकांना दुखवून आपली मनं मोकळी करून घेऊ,

तेच बरं होईल,


आपण एकत्र असतो तर किती छान झालं असतं..

आपण हे नृत्यच कायम जगलो असतो,

पण आता माझ्याबरोबर कोण नाचणार, थांब ना!


आता तू गेलीच आहेस,

तर मला विचारायचंय, की मी जे केलं ते इतकं वाईट होतं का,

की ज्यामुळे तू मला असा एकटा टाकून गेलीस!

इति.

तळटीप - कुणाच्याही भावना दुखावल्या गेल्या असल्यास क्षमस्व. माझा पहिलाच गुन्हा असल्याने माफ करा.

माझा खो भाग्यश्रीताई आणि मीनलला. (हे करायचा मला अधिकार आहे की नाही हे ठाऊक नसूनही आपला एक {नेहमीप्रमाणे} आगाऊपणा.)