बंड - उत्तरार्ध

पूर्वार्ध

"तुझा डिसूझा अजून कसा नाही आला रे?" नरेंद्रनं घड्याळाकडे बघत अश्विनला विचारलं.

"कळत नाही काही. व्हॉट्सॲपवर दिसत नाहीये आणि फोनही लागत नाहीये त्याचा. बघू थोडा वेळ वाट अजून."

"बरं. पुन्हा कथेकडे वळू." किरणनं शांततेचा भंग करत म्हटलं. "हे दोघे नक्की एकत्र येतात कसे आणि का?"

"ओके. अ आपल्या म्हणण्याप्रमाणे पटकथाकारच आहे. फार सक्सेसफुल नसला तरी बर्‍यापैकी. त्याला कॉन्ट्रॅक्ट मिळाल्यावर त्यानं ब ला जोडून घेतलं असेल." अश्विननं पुस्ती जोडायचा प्रयत्न केला.

"ते ठीक, पण ते नक्की कसे काय जोडले गेलेत. मला वाटतं. अ ला ज्यानं पैसे देऊन जोडलंय, त्यानंच ब लाही जोडलं असलं पाहिजे. तरच तिथे अनोळखी असल्याचा तणाव आणि पैशांची बांधिलकी आल्याने कथेतल्या निर्मितीवर आलेली बंधनं असा दुहेरी पदर येईल." नरेंद्र आपल्या समोरच्या कागदांकडे पाहत म्हणाला.

कुणीही काहीही म्हणालं नाही. राजेशनं शांतपणे बोर्डवर अ आणि ब चा संबंध लिहिला.

"आता हसन, मुसा, स्टेफान, रमज़ान आणि मकसूद." राजेशनं बोर्डकडे पाहत म्हटलं.

"आता अ आणि ब च्या नजरेतूनच ही पात्रं बांधायची का?" किरणनं विचारलं.

"इंटरेस्टिंग ॲप्रोच." नरेंद्रचे डोळे चमकले.

"म्हणजे?" अश्विन आणि राजेश दोघेही थोडे गोंधळले होते.

"म्हणजे. रोल प्ले करूया. कुणीतरी दोघे अ बनू आणि कुणीतरी दोघे ब बनू. मग ते प्रत्येक पात्राबद्दल काय म्हणतील ते लिहित जाऊ." नरेंद्रनं स्पष्टीकरण दिलं.

"अश्विन तू आणि मी ब बनूयात. नरेंद्र आणि राजेश अ बनतील." किरणनं वाटणी केली.

"अ च्या मते हसन मोठ्या घरातला, पिढ्यानपिढ्या मिलिटरीत घालवलेल्या घराण्यातला एक मुलगा. वडील मिलिटरी उच्च्पदस्थ पण वारलेले. आता हा सैन्यात कॅप्टनच्या हुद्द्यावर." राजेशनं लिहित लिहितच म्हटलं.

"ब च्या मते हसन प्रत्यक्ष युद्धात लढलेला आणि काहीजणांची जबाबदारी घेऊन लढलेला म्हणून तसा अनुभवी पण वयानं लहान असल्यानं उसळत्या रक्ताचा. त्याच्या गटाला मदत लगेच आल्यानं फार नुकसान झालं नाही आणि आणीबाणीचे प्रसंग युद्धात पाहिलेले नाहीत. पण त्या प्रसंगानंतर त्याला वडिलांनी वजन वापरून अंतर्गत पोस्टिंग मिळवून दिलं असल्यानं थोडा नाराज असलेला आणि मग अंतर्गत घडामोडींमुळे एक वेगळं भान आलेला." अश्विन स्वतःजवळच्या कागदावर टीपा काढतच म्हणाला.

नरेंद्रचे डोळे चमकू लागले होते. "ग्रेट."

"अ च्या मते रमज़ान आणि मुसा हे दोन एकत्र काम केलेले आणि एकमेकांवर पूर्ण विश्वास असलेले मिडल रँकिंग ऑफिसर्स असावेत. त्याशिवाय ते सैनिक बंडाळीच्या गोष्टी करू शकत नाहीत. हसनचं महत्व ह्या दोघांसाठी अशासाठी आहे की हसनच्या वडलांमुळे हसनला सर्व मोठ्या लोकांचा ॲक्सेस आहे. तिथल्या बातम्या मिळू शकतात." नरेंद्रनं समोरचे पेपर चाळत म्हटलं.

"ब च्या मते स्टेफान हा एकमेव ख्रिश्चन, सिरियासदृश देशातला अल्पसंख्यांक मिलिटरी ऑफिसर आहे. तोदेखील मिडल रँकर असेल पण, प्रत्येक वेळेस त्याची निष्ठा त्याला सिद्ध करावी लागत असल्याने थोडा चिडलेला आणि नाराज. मुळात बंडाळी करून आलेलं सध्याचं सैनिक सरकार ऐषारामात राहून जनतेशीच प्रतारणा करत असल्याच वाटू लागल्यानं सैनिकी शिस्त मोडायला तयार झालेला." किरण बोलतानाच राजेश बोर्डावर झरझर लिहित होता.

"आता हे चौघे एकत्र कसे आले?" नरेंद्रनं प्रश्न उपस्थित केला.

"एक मिनिट. मकसूदचं काय?" राजेशनं बोर्डाकडे पाहत विचारलं.

"अ च्या मते मकसूद एक उच्च्पदस्थ जनरल आहे आणि मुळातल्या जुन्या सैनिकी बंडाळीतला एक महत्वाचा मोहरा. त्यामुळे सद्य लष्करशहाच्या मर्जीतील लोकांमधला एक. तो सत्तालोलुप आणि अन्यायी लष्करशहाला हटवू इच्छितो, पण मग स्वतःचं आणि कुटंबाचं काय होणार हा प्रश्न त्याला पडतो. स्वतःचा कम्फर्ट सोडवतही नाही आणि चालू असलेल्या गोष्टी सद्सद्विवेकबुद्धिला पटतही नाहीत." नरेंद्र म्हणाला.

"ब च्या मते, सध्याचा लष्करशहा उलथवून स्वतःच ती जागा घेण्याचीही त्याची इच्छा असू शकते. किंवा मुळात मोघम बोलून एखाद्या कटाचा ठावठिकाणा लागतो का हे तो चाचपू इच्छित असेल आणि मग स्वतःच तो कट उधळून लष्करशहाची मर्जी संपादन करण्याचाही इरादा असू शकतो." किरणनं काही विस्कळित मुद्दे मांडायचा प्रयत्न केला.

अचानकच किरणचा मोबाईल वाजू लागला. तो उठून बाहेर गेला.

"किरणचा मुलगा कसा आहे काही कल्पना आहे का?" अश्विननं नरेंद्रला विचारलं.

"किरणचा मुलगा?" नरेंद्र तंद्रीतून बाहेर येत म्हणाला. "काय झालं त्याला?"

"तुला काहीच माहित नाही? मला वाटलं तुम्ही दोघे चांगले मित्र आहात." अश्विन म्हणाला आणि पुढे बोलू लागला. "त्याचा मुलगा किडनॅप झाला होता."

"काय?" नरेंद्र आणि राजेश एकत्रच ओरडले.

"हो. बरेच दिवस झाले, गेल्या महिन्यात." अश्विन सांगत होता. "मग ५-६ दिवसांनी पोलिसांना एका स्टोअररूममध्ये तो सापडला. अर्धमेला झाला होता आणि धक्क्यामुळे बोलूही शकत नव्हता."

"बापरे! कुणी केलं होतं काही कल्पना?" राजेशनं विचारलं.

"पोलिसांना कळलं नाही काही, पण किरणचं म्हणणं आहे की हे विश्वासराव महाडिकांच्या माणसांचं काम आहे!"

"त्यांचा काय संबंध ते तर सत्ताधारी पक्षाचे आमदार आहेत." राजेश म्हणाला.

"ओह्ह. आत्ता कळलं मला." नरेंद्रला एकदमच उलगडा झाला. "मध्यंतरी किरण माझ्याकडे एका शोधनिबंधासाठी मदत मागत होता. ज्यामध्ये त्याला काही कागदपत्रांच्या आधारे काही मुद्दे सिद्ध करायचे होते. ती गणपत पाड्यातली जमीन जबरदस्तीनं बळकावल्याबद्दल काहीतरी सांगत होता तो." नरेंद्र म्हणाला.

"मग पुढे काही केलंत का तुम्ही?" अश्विनने विचारलं.

"नाही रे. बहुतेक त्याच वेळेस ते किडनॅपिंग झालं असेल. मला असंही ह्या सगळ्या फंदात पडायचं नव्हतं. त्याची बायको वगैरे व्यवस्थित आहे ना?"

"त्यानं कदाचित बायको अन मुलाला कुठल्यातरी नातेवाईकाकडे पाठवलंय." राजेश म्हणाला.

"तुला कसं ठाऊक?"

"तो मध्यंतरी बराच वेळ आयआरसीटीसी च्या वेबसाईटवर असायचा ऑफिसात."

"कुठे पाठवलं असेल काय माहित? ह्या नेतेलोकांची पोच सर्वत्र असते यार." अश्विन म्हणाला आणि कुठतरी हरवल्यागत झाला. तेव्हढ्यात किरण परत आला.

"राजेश, तुझा फोन डिस्चार्ज झालाय का?" किरणनं विचारलं. "तुझ्या वडलांचा माझ्या भावाला फोन आला होता. नंतर कळव त्यांना. मी भावाला सांगितलंय त्यांना कळवायला की तू माझ्यासोबत आहेस." राजेश फोन चेक करत होता.

"कुणाकडे चार्जर आहे का?" राजेशनं वाक्य पूर्ण करेपर्यंत अश्विननं चार्जर त्याच्यापर्यंत ढकलला.

"ह्याचे वडील तुझ्या भावाला कसे ओळखतात?" अश्विननं विचारलं.

"हा आणि तो एका वर्गात होते, पण ऑफिसात हा माझ्या काम करतो. हा प्रिंटिंग इंजिनियर आहे आणि मी पत्रकार." किरणनं स्पष्टीकरण दिलं.

नरेंद्र एकमार्गी टीपा लिहित होता.

"आता पुढे काय?", राजेश बोर्डकडे बघत म्हणाला, "ते चौघे एकत्र कसे आले?"

"डिसूझा कुठे आहे?" नरेंद्रनं परत विचारलं. "काही महत्वाची इनपुट्स त्याच्याकडूनही येऊ शकतात." तो स्वतःच्या नोट्स निरखत म्हणाला. "तुझा मित्र आहे ना तो?" तो अश्विनकडे पाहत म्हणाला.

"तो माझा मित्र ॲज सच नाही. तो ही सिरियात कामाला होता असं मला किरण म्हणाला. मग मी त्याच्याशी काही जुजबी बोललो, त्याला काही एरिया चांगला ठाऊक होता. माझ्यासारखाच ऑईल-गॅस कंपनीत होता." अश्विन स्पष्टीकरण दिल्यासारखं म्हणाला.

"मला एकदा एक स्टोरी करताना भेटला होता तो. नंबर घेऊन ठेवला होता, मग आपल्यामध्ये सिरियाचा विषय निघाल्यावर मी सहज अश्विनला म्हटलं बोलून बघ एकदा त्याच्याशीही." किरण.

"बरं, ते ठीक आहे, पण ते चौघे भेटले कसे?" राजेश बोर्डसमोर उभा राहून कंटाळला होता.

"आपण कसे भेटलो?" नरेंद्रनं प्रतिप्रश्न केला.

"किरणला हा निर्माता स्क्रिप्ट रायटिंग कॉन्टेस्ट घेऊन स्क्रिप्ट सिलेक्ट करणार आहे हे कळल्यावर त्यानं मला विचारलं, आणि मग त्याला तुझा संदर्भ होताच, तू लेखक असल्याचा आणि तुला कामही हवं असल्याचं माहित होतं. मग तू एका काल्पनिक अरब राष्ट्रांतल्या उठावाचा बॅकड्रॉप दिल्यामुळे त्याच्या डोळ्यासमोर त्याच्याच बिल्डिंगमध्ये राहणारा अश्विन आला, जो सिरिया आणि अन्य अरब देशांमध्ये राहून आला होता. डिसूझाचं तर आत्ताच त्यानं सांगितलं." राजेशनं एका दमात म्हणून टाकलं.

"ग्रेट. मग इथे सेम लॉजिक लावता येईल. अ च्या मते, रमज़ान आणि मुसा हे घट्ट मित्र. सेम रँकिंग ऑफिसर्स. कदाचित एकत्रच ट्रेनिंग घेतलेले आणि एकत्रच युद्धभूमीवर तैनात झालेले. जिवाभावाचे मित्र. रोजची राजकारणं, लष्करशहाची राहणी, सामान्य लोकांचं जगणं आणि इतर अरब राष्ट्रांत चाललेले उठाव पाहून त्यांना कल्पना सुचते ती एका बंडाळीची. ते फार विचाराअंती कर्नल स्टेफानला विश्वासात घेतात. जो आधी थोडा आढेवेढे घेतो पण मग त्यांना जॉईन होतो. हसन हा रमज़ानच्या अंडर सैन्यात असलेला एक असतो, ज्याची कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि एकंदर सवयी आणि वागणूक पाहून रमज़ान त्याला विश्वासात घेतो."

"हे सगळे सीन्स उभे करावे लागतील." राजेश लिहिताना म्हणतो.

"आणि ब च्या मते, स्टेफानसोबत बर्‍याच गाठीभेटींनंतर आणि प्रत्यक्ष युद्धभूमीवरील अनुभवांच्या आधारे, मुसा आणि रमज़ान त्याचं नाव निश्चित करतात आणि त्याला ॲप्रोच करतात. स्टेफान कदाचित स्वतःच्या आयुष्यातही असमाधानी असू शकतो. काहीतरी मोठं करून दाखवण्याची संधी म्हणूनही तो बंडाकडे पाहत असेल. स्वार्थ त्याचादेखील असूच शकतो."

"मग मुळात मी जे टिपण दाखवलं होतं मगाशी, जिथून चर्चा सुरू झाली. ते घडतं. त्यांची मीटिंग. मग ते शस्त्रास्त्रं, किती माणसं लागतील, कुठली कुठली माणसं टारगेट करावी लागतील, कुठे कुठे इत्यादी तपशील ठरवतील." नरेंद्र म्हणाला.

"हो, पण त्यासाठी खरंच कुणीतरी मिलिटरी बॅकग्राऊंडवाला लागेल." किरण परत म्हणाला.

"हम्म. मग तो सीन शेवटी डेव्हलप करू." नरेंद्र विचार करत म्हणाला.

अचानक दरवाजा वाजला.

-----

"ही बॅग कसली रे डिसूझा?" अश्विननं सहज विचारलं.

"काही कागद आहेत." डिसूझा किरणकडे अस्वस्थपणे पाहत, कपाळावरचा घाम पुसत म्हणाला.

"ओह. अच्छा!" म्हणत अश्विन दाराकडे जाऊ लागला. "एक फोन करून येतो मी."

नरेंद्र डिसूझाची जनरल चौकशी करतच होता की घाईघाईतच अश्विन परत आला.

"झालासुद्धा फोन?" राजेशनं आश्चर्यानं विचारलं.

अश्विननं बहुतेक ऐकलंच नाही आणि तो एकदम म्हणाला. "पण आपल्या निर्मात्याला ही स्क्रिप्टच पटली नाही तर?" सगळ्यांनी प्रश्नार्थक चेहरे केल्यानंतर तो पुढे म्हणाला, "म्हणजे, त्याला जर कमर्शियल सिनेमा बनवायचा असेल, तर तो असली गुंतागुंतीची स्क्रिप्ट का निवडेल?"

"इंटरेस्टिंग!" नरेंद्र स्वतःशीच विचार करू लागला. 'मुळात मी इथे माझ्या कादंबरीच्या कामासाठी येतोय. ही स्क्रिप्ट निवडली जाणार नाही ह्याची मला पुरेपूर कल्पना होतीच, म्हणून मी माझी कादंबरीची टिपणं काढतोच आहे, पण मी हा विचार केलाच नाही की जर ही स्क्रिप्ट कमर्शियल नाही म्हणून निवडली जाणार नाही, तर माझी कादंबरी तरी का खपेल? मी शेवटी मला आवडतंय, रूचतंय त्याचकडे वळलो. मुळात ज्या कारणानं मी फेल जातोय, त्याच कारणाकडे परत वळलो. गंमतच आहे. पुन्हा नकळतच ह्या तिघांशी मी का प्रतारणा करतोय?'

"मी निर्मात्याशी बोललोय आणि त्यानं मला स्पष्ट केलं होतं की त्यांचा प्रेफरन्स गुंतागुंतीच्या आणि इनोव्हेटिव्ह कथांनाच आहे. कारण हा वेगळा बॅनर आहे, ह्या बॅनरखाली फेस्टिव्हल सर्किट सिनेमेच बनवले जातात." किरणनं स्पष्ट केलं.

'चला म्हणजे, स्क्रिप्ट सिलेक्ट व्हायचे चान्सेस आहेत तर.' नरेंद्र पुन्हा मनातच विचार करू लागला. 'पण मग कादंबरीचं काय होणार? छ्या! आता आपल्या हातून कुणाचं नुकसान होत नसल्याचा आनंद करू की कादंबरी अडकण्याच्या शक्यतेचं दुःख?'

"काय झालं रे?" किरणनं नरेंद्रची तंद्री तोडत म्हटलं.

"हं. काही नाही. मी काय विचार करत होतो. की हा एक ॲन्गल ॲड करता येईल की." नरेंद्र म्हणाला, "अ आणि ब जेव्हा पात्रांपासून सीनपासून स्क्रिप्ट डेव्हलप करू लागतात, तेव्हा त्यांच्या लक्षात येतं की ते एक डार्क आणि निराशावादी पटकथा बनवताहेत. पण त्यामध्ये सत्य आहे आणि तत्कालीन सामाजिक स्थितीवर भाष्य आहे. आणि ती कथा काल्पनिक राष्ट्राबद्दलच न राहता, आपल्याच आजच्या व्यवस्थेवर भाष्य करणारी बनू लागते, क्रांतीच्या ग्लोरिफिकेशनबद्दल न राहता, सामान्यांच्या स्थितीबद्दल बनू लागते. पण निर्माता हा सिनेमा फक्त आणि फक्त मिळालेल्या फंडिंगप्रमाणे करत असतो. फंडिंग करणार्‍यांचे अरब राष्ट्रांत हितसंबंध असतात आणि त्यामुळेच त्यांना त्यांच्या अजेंड्याशिवाय काहीच मान्य नसतं, अन्यथा फंडिंग रद्द. त्यामुळे निर्माता त्या दोघांना पटकथा बदला अथवा पैसे न मिळण्याची ताकीद देतो. त्यावर ते दोघे सत्य, कला आणि कथेशी प्रामाणिक राहायचं आणि स्वतःच्या पैशासाठीच्या असहायतेविरूद्ध बंड करायचं का सन्मानानं बाहेर पडून स्वतःच्या ताकदीवर काही करण्याचा प्रयत्न करायच्या ह्या वळणापाशी येऊन थांबतात."

बाकी चौघेही स्तब्ध होते.

"तू खरंच हाडाचा लेखक आहेस." किरण मनापासून म्हणाला.

'स्वतःचाच दर्द आहे तो.' नरेंद्र स्वतःशीच म्हणाला.

आणि दार पुन्हा वाजू लागलं. पण ह्या वेळेस ते नुसतं वाजत नव्हतं. लगेच धडधडू लागलं. सगळेचजण गोंधळून गेले आणि काही समजायच्या आतच दार तुटलं. सगळेच स्तब्ध झाले. तीन गुंड एकदमच घरात घुसले आणि त्यांनी सगळ्यांसमोर बंदूक धरली.

"कुठली बॅग रे?" त्यांच्या म्होरक्यानं अश्विनला विचारलं. अश्विननं डिसूझानं आणलेल्या बॅगकडे अंगुलीनिर्देश केला. किरण आणि नरेंद्रला सगळा प्रकार लक्षात आला, पण राजेश अजूनही गोंधळलेलाच होता.

त्यांच्यातल्या एकानं एका हातात बंदूक धरत ती बॅग उघडली. आतमध्ये काही जमिनींची कागदपत्रं होती आणि काही फोटोज होते. राजेशच्या लक्षात आत्ता सगळा प्रकार आला.

"गद्दार! पाजी!" राजेश एकदमच म्हणून गेला. अश्विननं मान खाली घातली.

किरण शांत होता. गुंडाचा म्होरक्या पुढे झाला आणि त्यानं किरणच्या डोक्यासमोर बंदूक धरली.

"मला मारून आणि ही कागदपत्रं घेऊन काही उपयोग नाही. ह्याच्या बर्‍याच कॉपीज बर्‍याच इतर लोकांकडे आहेत." त्यानं बोलणं पूर्ण करण्याच्या आत बंदुकीचा आवाज झाला आणि किरणच्या निष्प्राण देह खाली पडला. सगळेजण अवाक् होतेच की त्यानं वळून अश्विनच्या डोक्यासमोर बंदूक धरली आणि तो काही बोलायच्या आत परत बंदूक चालवली. तोंडाने तो "गद्दार" असं पुटपुटल्याचं नरेंद्रला जाणवलं आणि एकदम नरेंद्रच्या लक्षात आलं की अश्विनला मारल्यावर बाकीचे गुंडसुद्धा थोडे गोंधळले आहेत. त्यानं राजेशला इशारा केला आणि एकदम रायटिंग टेबल उचलून त्या माणसांवर ढकलून दिलं. राजेशनं त्यातल्या एकाची बंदूक घेऊन तिघांनाही मारलं.

"तुला बंदूक चालवता येते?" नरेंद्रनं अविश्वासानं विचारलं.

"मग तू कशाच्या जीवावर टेबल उडवलं होतंस?"

"पळून जायचा विचार होता माझा."

"मी सैनिक स्कूलमध्ये गेलोय." राजेश म्हणाला, "आणि पळून तर आताही जावंच लागणार आहे आपल्याला."

"का? पोलिसांना बोलावू ना." नरेंद्र गोंधळत म्हणाला.

"हे पोलिसच होते. बिनावर्दीचे."

"काय?" नरेंद्रला आपण स्वप्नात तर नाही ना असं वाटत होतं.

"ही रिव्हॉल्व्हर बघ. सर्व्हिस रिव्हॉल्व्हर आहे." राजेश ती बंदूक चाळत म्हणाला.

"मग आता?"

"ती कागदपत्रं उचल. ते आणि बंदुका. आता हेच आपली ढाल आहेत." राजेश म्हणाला आणि बंदुका उचलू लागला.

नरेंद्र अजूनही शॉकमध्येच होता, पण त्यानं ती बॅग उचलली, आजूबाजूची कागदपत्रं उचलली आणि राजेशच्या मागे निघाला. बाहेर पडताना एकदम त्याला काहीतरी वाटलं आणि तो परत आत गेला आणि त्यानं स्वतःची सर्व टिपणं उचलली आणि पुन्हा बाहेर गेला. बंदुकीच्या आवाजांनी आजूबाजूचे लोक घाबरून घरात बसले असावेत अशी शांतता पसरली होती. कुणीतरी पोलिसांना फोनही केलेला असावा.

"किरणच्या घरालाच शाप लागलाय." म्हणत राजेश परत आत गेला आणि किरणच्या गाडीची चावी घेऊन परत आला. "चल."

-----

ते दोघेजण गल्लीच्या टोकापासून गाडी बाहेर काढेपर्यंत पोलिसांनी त्यांचा माग काढायला सुरूवात केली आणि तुफान गोळीबार झाला. कसंबसं त्यांना चुकवत राजेशनं गाडी एका आडरस्त्याला घातली आणि एका छोट्याशा वस्तीजवळ आल्यावर तो गाडीतून उतरला. रस्त्याच्या कडेला बर्‍याच गाड्या उभ्या होत्या, त्यातल्या एका गाडीचं लॉक राजेशनं उघडलं.

"ते माझं घर." राजेशनं समोरच्या एका इमारतीकडे अंगुलिनिर्देश करत म्हटलं. आणि तो एकदम कोसळला. नरेंद्रनं घाबरून पाहिलं तर त्याच्या पाठीमागे रक्ताची धार लागलेली होती. शर्ट मागून पूर्ण लाल होता. पोलिसांच्या गोळीबारात त्याला पाठीत गोळी लागली असावी.

"ही गाडी घेऊन जा तू. माझ्या पाकिटात काही पेपरांच्या संपादकांचे नंबर्स आहेत. त्यातले काही भ्रष्ट असतील, काही नसतील. प्रयत्न करून बघ काही होतं का. नाहीतर विरोधी पक्षनेत्यांकडे जाऊन बघ."

"आणि तू." नरेंद्रला आता रडू येत होतं. सायलीची प्रचंड आठवण येत होती.

"मी आता घरीच जाईन. तिथेच संपू दे सर्व. आता ताकद नाही धावायची."

----

गाडी ट्रॅफिकमध्ये थांबली होती आणि नरेंद्रचं लक्ष उलट्या जाणार्‍या रस्त्याच्या बाजूकडे गेलं. तीन-चार कावळे एका उंदराच्या पिल्लाचा पाठलाग करत होते आणि ते थोड्याशा गाडी नसलेल्या पॅचमध्ये रस्त्यावर धावत होतं. गाडी नसल्याने कावळेही अगदी खालून उडत होते आणि त्यातल्या एकानं त्याला पायांमध्ये पकडलं आणि डिव्हायडरवरच्या एका खांबावर येऊन बसला. त्याच्यासोबत बाकीचे दोन कावळेही होते. ते पिल्लू जिवंत होतं आणि चळवळ करत होतं. त्याची शेपूट कावळ्याच्या पायात होती. कावळा त्याला वर ओढायचा प्रयत्न करत होता, तेव्हढ्यात ते त्याच्या हातून निसटलं आणि खाली पडलं. कावळे पुन्हा झेपावले तेव्हढ्यात तिकडचा सिग्नल सुटला आणि एकदमच दुरून पोलिस सायरनचा आवाज झाला आणि नरेंद्र एकदम शहारला. ट्रॅफिक मोकळं होतं होतं. त्यानं शेजारच्या सीटवर रूमालाखाली लपवलेल्या बंदुकींकडे एक नजर टाकली आणि मागच्या सीटकडे पाहिलं. त्याच्या कादंबरीची आणि स्क्रिप्टची टिपणं वा-यावर फडफडत होती. मागच्या गाडीनं हॉर्न दिला आणि नरेंद्र डोळ्यातलं पाणी आवरत पुढे निघाला. अज्ञाताकडे!

सिग्नल सुटल्यावर येणार्‍या गाड्यांमुळे कावळे घाबरून बाजूला झाले, पण ते पिल्लू गाडीखाली येऊन मेलं. गाड्या पास झाल्यावर दबा धरून बसलेले कावळे पुन्हा झेपावले आणि पिल्लाचा मृतदेह घेऊन पुन्हा खांबावर जाऊन बसले.

--समाप्त--

बंड - पूर्वार्ध

"जनरल मकसूद आपल्यासोबत आहेत." हसननं फार मोठा गौप्यस्फोट केल्याच्या आविर्भावात सांगितलं.

तो बहुतेक तितकाच मोठा बॉम्बगोळा असावा, कारण सगळेजण त्याच्याकडे अवाक् होऊन पाहू लागले.

"जनरल मकसूद?" कर्नल स्टेफाननं नीट ऐकू आल्याच्या खातरजमा करण्यासाठी पुन्हा एकदा विचारलं. 

"होय." हसन तितक्याच ठामपणे म्हणाला.

"कसं शक्य आहे? आणि तुला कोण म्हणालं?" मेजर मुसाचा अजूनही विश्वास नव्हता. त्याचे दोन्ही हात एकमेकांमध्ये घट्ट गुंफलेले होते. नर्व्हस झाला की सहसा तो आखडून जायचा.

"त्यांची मुलगी माझ्या बहिणीच्या वर्गात होती. त्या दोघींच्या गुप्त भेटी होत असतात. काल ती सांगत होती." हसन नीरगाठ उकलावी तसं सांगू लागला.

"काय सांगत होती नक्की?" मेजर रमज़ान अस्वस्थ झाला होता.

"सांगतो." हसन रॅंकमध्ये इतर सर्वांमध्ये जरी खालचा असला तरी त्याचा प्रत्यक्ष युद्धातला अनुभव आणि त्याचं मोठ्या घराण्यातलं असणं हे त्याचे गुण ह्या गटासाठी फार महत्वाचे होते.

"सैन्याच्या उच्च अधिकार्‍यांमध्ये एका बंडाळीच्या शक्यतेची चर्चा सुरू आहे म्हणे आणि तिचे वडील म्हणजे जनरल मकसूद बंडाळीबद्दल चांगलं बोलत होते. म्हणजे त्यांच्या मते बंडाळी होणं गरजेचं आहे आणि झालीच तर त्यांची पूर्ण सहमती आणि पाठिंबा असेल असं म्हणत होते." हसननं सांगून पूर्ण केलं आणि आपण काहीतरी फार मोठं काम केल्यासारखा चेहरा केला.

"बास? एव्हढंच?" मुसा, रमज़ान आणि स्टेफान जवळपास एकत्रच म्हणाले.

"म्हणजे? अजून काय हवं?" हसन आश्चर्याने म्हणाला, "जनरल मकसूदसारखा सैन्यातला उच्च अधिकारी बंडाळीला समर्थन देईल म्हणतो."

"पण म्हणजे आपल्याला समर्थन देईल असं नाही." मुसा त्याला मध्येच तोडत म्हणाला. "ह्या सगळ्या कुटुंबासमोर बोलायच्या गोष्टी असतात. आपला पुरोगामी, मवाळ चेहरा दाखवायला."

"प्रत्यक्षात आपण पकडले गेलो, तर फायरिंग स्क्वॉडसमोर आपल्याला फेकताना दोनदाही विचार करणार नाही तो." स्टेफान मुसाचं वाक्य पूर्ण करत म्हणाला.

"असं कसं रे. इतका विरोधाभास?"

"हसन, तू युद्धभूमीवर लढलायस. आम्ही मिलिटरी उच्चालयातली राजकारणं रोज बघतो. आणि आपल्याकडे तर काय, सत्ताही मिलिटरीच्याच हातात. फार विषारी समीकरण आहे हे." रमज़ान समजावणीच्या सुरात म्हणाला.

-----

"ह्म्म!" किरणच्या एव्हढ्याच प्रतिक्रियेनंतर सगळे त्याच्याकडे पाहू लागले. त्याच्या पुढच्या शब्दांकडे सर्वांचंच लक्ष लागून राहिलं होतं. "हे इंटरेस्टिंग वाटतंय खरं. पण आपल्याकडे मिलिटरी नॉलेज अजून जास्त असलेला एखादा मनुष्य हवा. नाहीतर मग विश्वासार्हता थोडी कमी पडेल. मग ह्या कथेतलं प्रत्येक कॅरॅक्टर वेगवेगळं डेव्हलप करून एक पटकथा आकार घेऊ शकते."

अश्विन आणि राजेशनं माना डोलावल्या. पण नरेंद्र त्याच्याच विचारांमध्ये होता.

"नरेंद्र?" आपल्या बोलण्याकडे त्याचं लक्ष नसावं असं समजून किरणनं त्याला भानावर आणायचा प्रयत्न केला.

"हां. कळलं मला तुला काय म्हणायचंय ते. पण मला असं वाटतं की मिलिटरी ॲस्पेक्ट फारसा सखोल नसला तरी फार फरक पडणार नाही. आजूबाजूची परिस्थिती, सामाजिक, आर्थिक आणि कौटुंबिक ती दर्शवणं जास्त गरजेचं आहे असं मला वाटतं. आणि त्यामध्ये आपल्याला अश्विन आणि त्याचा मित्र डिसूझाची जास्त मदत होईल कारण ते दोघेही सिरियात राहून आलेले आहेत."

"पण आपण सिरिया रेफरन्स का घेतोय?" किरण

"कारण आपल्याकडे फर्स्ट हँड माहितीचा सोर्स आहे."

"पण असली पटकथा कशाला लिहायची ज्याचा आपल्याशी दूरान्वयानेही संबंध नाही?" राजेश

"अरे ही फक्त पहिली स्टेप आहे. पटकथेमध्ये अजून लेअर्स आहेत. ही पटकथा लिहीणार्‍यांची कथा हाच चित्रपटाचा मूळ गाभा असेल."

"म्हणजे?" बाकी तिघेही गोंधळून गेले.

"म्हणजे, 'मिलिटरी कू" ह्या विषयावर पटकथा लिहिणार्‍या दोन पटकथालेखकांच्या मनस्थितीवर आणि खाजगी आयुष्यावर त्या प्रोसेसचा कसा परिणाम होत जातो, असं काहीसं माझ्या डोक्यात आहे." नरेंद्र एक एक शब्द जपून म्हणाला.

बाकी तिघेही एकमेकांकडे पाहू लागले.

"मला ठाऊक आहे तुमच्या मते हा वेडगळपणा वाटतोय ते, पण आपण चर्चा करू, जर वेडेपणा वाटला तर नवा काहीतरी विचार करू. मग तर झालं?" नरेंद्र म्हणाला.

बाकीच्यांनी तात्पुरत्या माना डोलवल्या.

-----

"आपण आधी सगळ्या पात्रांची यादी करूया का?" अश्विनने प्रस्ताव मांडला. तो लगेच मान्य झाला.

"हसन, रमज़ान, मुसा, स्टेफान आणि मकसूद." राजेशनं जंत्री केली.

"हसनची बहिण आणि मकसूदची मुलगी?" किरणचा प्रश्न.

"माझ्या मते त्यांचा विचार नंतर करावा, कारण जेव्हढी कमी मध्यवर्ती पात्रं घेऊ, तितकी ती जास्त चांगली रेखाटता येतील." अश्विन म्हणाला.

"मान्य. मग ह्यातली कमी जास्त वाईट कोणती?" किरण म्हणाला.

"एक मिनिट किरण." नरेंद्र मध्येच म्हणाला. "काय म्हणालास तू?"

"कमी जास्त वाईट."

"इंटरेस्टिंग पॉईंट ऑफ व्ह्यू." नरेंद्र विचार करत म्हणाला. "ही पात्रं निर्माण करणारी माणसं आपोआपच स्वतःचे अनुभव, निरीक्षणं आणि दृष्टीकोन पात्रांमध्ये उतरवत असतात. जर आपण ही पात्रं तुझ्या हातून निर्माण केली, तर तू ती कमी-जास्त वाईट बनवशील, अश्विन त्यांना कमी-जास्त चांगलं बनवेल, मी काहीतरी अजून वेगळं करेन."

"तुला म्हणायचं काय आहे?" किरण आपले हात एकमेकांमध्ये गुंफत म्हणाला. "माझा दृष्टीकोन चांगला नाहीये का पात्रांकडे पाहायचा?"

"नाही, नाही. उलट तुझ्यामुळे मला आपल्या उर्वरित दोन मध्यवर्ती पात्रांकडे पाहायची कल्पना मिळाली."

"पटकथालेखकांची?"

"होय. सध्या आपण त्यांना अ आणि ब म्हणूया." 

"पण त्यांचा विचार आधी करून काय होणार?" राजेशनं शंका काढली.

"होणार असं की, पटकथेतली मध्यवर्ती पात्रं ही त्या दोघांच्या अनुभवांतून, निरीक्षणांतून, आर्थिक-सामाजिक-राजकीय जडणघडणीतून निर्माण होणार आहेत, त्यामुळे ती पात्रं सहज उभी करण्यासाठी अ आणि ब नीट उभे केले की झालं!" अश्विनने मध्येच उत्तर देऊन टाकलं.

नरेंद्रनं विजयी मुद्रेनं अश्विनकडे पाहिलं. "ग्रेट. हळूहळू आपण सर्वजण एका पानावर येतोय तर."

-----

"अ चा सैन्याशी काहीतरी संबंध असायला हवा." व्हाईटबोर्डवरती वर्तुळ काढून त्यात मधोमध 'अ' लिहित राजेश म्हणाला. "तसा 'ब' चा असला तरी चालेल."

"दोघांपैकी एकजण तरी कट्टर विचारसरणीचा असायला हवा. नाहीतर मग सैन्याचं बंड आणि ते ही इस्लामिक देशांमध्ये असा विषयच येणार नाही." किरणनं आपला मुद्दा मांडला.

"मला पटत नाही. कट्टरतावाद आणि हा विषय ह्यांचा बादरायण संबंध जोडतो आहोत आपण. उलट मला तर वाटतं, एखादा कम्युनिस्ट विचारसरणीचा मनुष्यच असले विचार करू शकतो." राजेश म्हणाला.

"आपण भरकटतोय, एकमेकांच्या विचारसरणीवर अप्रत्यक्ष टीका करण्यापेक्षा आपण अ आणि ब ला विचारसरणी बहाल करूयात का?" नरेंद्र म्हणाला.

"अरे पण तेच होणार ना, आपली विचारसरणी आपण बनवत असलेल्या पात्रांमध्ये प्रतिबिंबित होणारच ना."

"होऊ देत, पण पात्रं प्रेडिक्टेबल नकोत. कुणीही कायम कट्टरतावादी किंवा कायम कम्युनिस्ट नसतो. एकेका क्षणीच्या व्यक्त होण्यानं माणसांना लेबलं लागतात आणि मग माणसांच्या वागण्याप्रमाणे लेबलं नाहीत तर लेबलांप्रमाणे माणसं वागू लागतात." नरेंद्रनं त्याची मांडणी केली.

"हम्म" अश्विननं सुस्कारा सोडला. "मग काय ठरतंय. एक बेसलाईन विचारसरणी दिलीच पाहिजे की नाही?"

"माझ्या मते नको. मग त्यांची डेव्हलपमेंट त्याच नजरेतून होत राहील."

"नरेंद्र, आपण पटकथा लिहितोय. कादंबरी नाही. कुठेतरी बंधनं घालून घेणं भाग आहे."

"ठीक आहे. बेसिक लेव्हलवर एक एक दिशा निश्चित करू मग त्या आधारे त्यांची पार्श्वभूमी वगैरे ठरवू."

"अ एक आनंदी, आशावादी आणि आयुष्यात खूप काही करण्याची महत्वाकांक्षा असलेला असू शकतो आणि ब थोडा वास्तववादी, आयुष्यात बरंच काही पाहिलेला आणि थोडासा निराशावादी असू शकतो." राजेशनं बोर्डवर लिहायला सुरूवात केली.

"म्हणजे एक लहान मूल आणि एक प्रौढ. मानसिकदृष्ट्या. भावनिकदृष्ट्या." नरेंद्रनं निष्कर्ष काढला.

"हम्म. म्हणू शकतो तसं." किरणनं दुजोरा दिला. "आता ते असे का झाले असतील?"

"ब हा सैनिकी पार्श्वभूमीचा असू शकतो. एखाद्या लढाईचा किंवा तत्सम अनुभव आल्यानंतर माणूस वास्तववादी आणि निराशावादी एकत्रच होऊ शकतो." अश्विन म्हणाला.

"तो एकतर कारगिलमध्ये लढलेला असेल किंवा मग सीआरपीएफ मध्ये वगैरे असेल आणि नक्षलवाद्यांशी लढला असेल." राजेशनं मत मांडलं.

"सीआरपीएफ ठीक आहे. कारगिल फार क्लिशे वाटू शकतं. आणि आपल्याकडे नक्षलवाद्यांशी लढणारे फारसे हायलाईट होत नाहीत." नरेंद्रनं आपलं वजन टाकलं.

"ठीक. मग तो वयाच्या पस्तिशीजवळ असेल, नाहीतर मग ते अनुभव पुरेसे मॅच्युअर्ड वाटणार नाहीत." किरण

"आणि अ?" अश्विन.

"आधी ब. संपवूया का? गोंधळ होत राहील नाहीतर." किरणनं त्याला मधेच तोडलं.

"नाही. जसं जुळत जाईल तसं जाऊ दे. नाहीतर मग पात्रांमधली डिपेन्डन्सी निर्माण होणार नाही. थोडी कृत्रिम वाटतील पात्रं." नरेंद्र. "अ आणि ब ला जोडणारा धागा काय असू शकतो?"

"सिनेमाचं प्रेम?" राजेश

"नाही. ते फार सोयीचं आहे. त्या नात्यात थोडा तणावही हवा. नाहीतर मग पटकथेमुळे त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यांमध्ये उलथापालथ होणारच नाही." नरेंद्र

"ह्म्म. मग बालपणीचे मित्र? किंवा कॉलेजातले मित्र?" किरण

"नको."

"कन्सल्टंट?" अश्विननं एकदम वेगळाच स्पिन दिला.

"म्हणजे?" नरेंद्रला उत्सुकता जाणवू लागली.

"म्हणजे, अ एक पटकथा लेखक आहे, ज्याला परदेशात ही कथा पाठवायची आहे, पण ऑथेन्टिसिटीसाठी त्याला सल्लागार हवाय आणि तो म्हणजे ब. ब ला मनापासून फार रस नाहीये, पण मिळणारे पैसे महत्वाचे आहेत." अश्विननं एकाच दमात सांगून टाकलं.

नरेंद्रनं मुद्दाम आपलं मत व्यक्त केलं नाही, नाहीतर मग सगळं त्याच्या मनाप्रमाणे होतं अशी तक्रार लोकांच्या मनात निर्माण व्हायची त्याला भीती होती.

किरण आणि राजेशनं एकमेकांकडे पाहिलं आणि मग नरेंद्रकडे पाहिलं. खोलीभर एक शांतता भरून राहिली. अश्विननं राजेशकडे प्रश्नार्थक नजरेनं पाहिलं. राजेशनं मान डोलावली आणि मग किरणनंही सहमती दर्शवली. नरेंद्रनं सुटकेचा निश्वास टाकला.

"बेस्ट. आपल्याकडे एक बेसलाईन तयार झालीये. आता ह्यांच्यामध्ये रंगणारे सीन्स ठरवले पाहिजेत." नरेंद्र पुढे म्हणाला.

-----

नरेंद्रनं चहाचा कप उचलून धुवून ठेवला आणि परत टेबलापाशी येऊन बसला. सायली दुरूनच त्याचा आविर्भाव पाहत होती. तिनं स्वतःशीच एक सुस्कारा सोडला आणि परत भाजी चिरण्यामध्ये मग्न झाली. नरेंद्रनं तिच्याकडे पाहिलं तेव्हा ती भाजी चिरण्यात मग्न होती. तिच्या चेहर्‍याचा रंग उडालेला होता. लग्नापूर्वी उत्फुल्ल आणि आनंदी असणारी सायली उदास कधी झाली आणि विझून कधी गेली हे त्याला कधी जाणवलंच नाही असं नाही, पण त्यानं तिकडे दुर्लक्ष केलं होतं हे नक्की.

तिनं संसार चालवायचा आणि त्यानं त्याचं आवडतं काम, लेखन करायचं असा एक अलिखित करार होता त्यांच्यात, पण तशी कधी वेळ येणार नाही असा त्याचा एक ठाम विश्वास होता. सुरूवातीला त्यानं मालिकांसाठी लेखन करून चार पैसेही आणले होते, पण मग तेच तेच रटाळ पाणी घालणं त्याच्याच्यानं होईना. सायलीच्या मते, सिरीयलचे रेटिंग पडल्यामुळे निर्मात्यांनी त्याला काढून टाकलं होतं, पण त्याला ते आजही मान्य नव्हतं. कसंही असलं तरी एकंदरित तो अयशस्वी होता.

कॉलेजात असताना संपूर्ण साम्यवादी मित्रगटामध्ये, एकमेव भांडवलवादी असलेला तो, भांडवलशाहीची शिक्षा भोगत होता आणि त्याचे सर्व साम्यवादी मित्र, शिक्षणानंतर नोकरीस लागून भांडवलशाहीतला आनंद भोगत होते. ह्या विरोधाभासावर त्यानं जेव्हाही विनोद केला होता, तेव्हा तेव्हा सायली हसली होती. पण सुरूवातीचीच काही वर्षं. नंतर तिनं त्याच्याशी बोलणंही जवळपास बंदच केलेलं होतं. त्याला लेखनातून पैसा हवा होता, कुटुंबासाठी सुखसोयी हव्या होत्या, पण प्रत्यक्षात अनुभव विचित्रच आला होता. त्याचा स्वतःच्या लेखनावर पूर्ण विश्वास होता, पण कुठेतरी काहीतरी अडत होतं. काय, ते त्याला कळत नव्हतं. सायलीची नोकरी हा त्या गुदमरलेल्या संसारातला एक्झॉस्ट फॅन होता आणि त्या बळावरच ते दोघे दिवस ढकलत होते.

त्याक्षणीदेखील त्याला तिच्या चेहर्‍याकडे पाहताना त्या घुसमटीची धग जाणवली आणि त्याचं काळीज हललं. 'जर ह्या पटकथेचा प्रयोगही फसला, तर मात्र काहीतरी नोकरी करावीच लागेल.' त्यानं मनाशी विचार केला. 'मी तिला गमावू नाही शकत. की मी आधीच तिला गमावलंय?' नेहमीप्रमाणे प्रश्न-प्रतिप्रश्नांच्या आवर्तात तो शिरू लागला आणि त्यानं सारे विचार झटकले. घड्याळात पाहिलं आणि समोर पडलेले सगळे कागद गोळा केले.

"मला उशीर होईल गं परत यायला. अन्न फ्रीजमध्ये ठेवून दे." पायात चपला अडकवत बाहेर पडत तो म्हणाला. तिची प्रतिक्रिया बघण्याची त्याची इच्छा नव्हती की हिंमत हे त्यालाही ठाऊक नव्हतं.

----

क्रमशः

स्मारक

फार पूर्वी शेजारी शेजारी दोन राज्यं होती. राज्यांमध्ये प्रचंड वैर होतं. दोन्ही राज्यांच्या जनतेमधून विस्तवही जात नव्हता म्हणा ना. कारण काय? तर त्याहूनही फार पूर्वी एक नदी दोन राज्यांमधून वाहत होती. एका राज्यात उगम पावून दुसर्‍या राज्यात वाहायची. उगमवाल्या राज्याला पुरेसं पाणी मिळत नसे, म्हणून ते बंधारे घालायचे, तर दुसर्‍या राज्यात तुटवडा निर्माण व्हायचा. मग त्यावरनं चकमकी झडायच्या, माणसं मरायची. मग पाणीवाटपाचे करार व्हायचे. पुन्हा उन्हाळा आला की पुन्हा तेच जुनं चक्र.

उगमवाल्या राज्यानं गपचूप बरीच वर्षं मेहनत करून पाण्याचे नवे साठे शोधून काढले आणि नदीचा एक छोटा प्रवाह आपल्या राज्याकडे वळवून घेतला. त्यामुळे त्यांचं पाण्याचं दुर्भिक्ष बंद झालं आणि बंधारे बांधायची गरज संपून गेली. उन्हाळा आला आणि त्यांनी बंधारेच घातले नाहीत. दुसर्‍या राज्याकडे पुरेसं पाणी गेलं. दुसर्‍या राज्याचा राजा काळजीत पडला. त्याला वाटलं ह्यात काहीतरी खेळी आहे. सैनिक रिकामे बसले. 

अशी सलग पाच वर्षे गेली. सैनिक रिकामे बसून बसून सुस्तावले. आणि एक वर्षं दुष्काळ पडला. नदीचं पाणी आटलं. उगमवाल्या राज्याकडे पर्यायी साठे होते. ते निवांत होते. पण दुसर्‍या राज्यात परिस्थिती बिकट झाली. त्या राजाला वाटलं पुन्हा बंधारे घातले गेले. त्याला हायसं वाटलं आणि त्यानं सैन्याला पुन्हा चकमकींचा आदेश दिला. सैन्य सुस्तावलेलं होतं त्यामुळे त्यांचा सहज पाडाव झाला. लज्जास्पद पराभवानं राजाला वाटू लागलं की नदीच्या पाण्यातच काहीतरी कालवून पलीकडचं राज्य गेली पाच वर्षं पाणी पाठवत होतं. त्यामुळे आपल्या राज्यातले लोक कमकुवत झालेत. 

त्या राजानं मग दुसर्‍या बाजूकडल्या एका राज्याकडे सैन्याची मागणी केली. त्या राज्यानं लगेच मदत देऊ केली. तिसर्‍या राज्याचं सैन्य दुसर्‍या राज्यात आलं आणि एका घनघोर युद्धाला सुरूवात झाली. रक्ताचे पाट वाहिले. जिंकलं कुणीच नाही पण तिसर्‍या राज्याच्या सैनिकांनी पहिल्या आणि दुसर्‍या राज्यातल्या उद्ध्वस्त इमारतींवर स्वतःच्या सैनिकांची स्मारकं बांधली आणि ती उजाड भूमी सोडून ते सगळी मालमत्ता आणि जडजवाहिरं घेऊन ते आपल्या भूमीवर निघून गेले.

शेकडो वर्षं गेली त्या राज्यांमधून नदी तशीच वाहत राहिली, राजघराणी बदलली, सत्ताधीश बदलले, वैर अजूनही तसंच होतं, पण आता ते युद्धस्मारकं पाडण्यावरून होतं.

आवर रे -५

"तुला माहितीय डी. एका लेखकासाठी सर्वांत वाईट काळ कुठला असतो?" दृष्टद्युम्नानं तोंडातल्या सबवे सॅंडविचच्या महत्प्रयासाने तोडलेल्या तुकड्याचे चावे घेणं चालूच ठेवत उत्सुकतेचे खोटे भाव चेहर्‍यावर आणत बभ्रुवाहनाकडे पाहिलं.
"स्वतःच्याच साहित्याची कीव येणं" बभ्रुवाहन कुठेतरी दूर नजर लावत म्हणाला.
डी अजूनही चावेच घेत होता. लेट्युस, काकडी, टोमॅटो, भोपळी मिरची, कांदा, ऑलिव्ह आणि नावं माहित नसलेले कित्येक सॉसेस मिश्रित तो एकच घास बब्याच्या सहनशीलतेचा घास घेण्यास समर्थ होता.
"डी!" काहीच उत्तर न आल्याने अभिमानाची तंद्री मोडल्यानं बब्या वैतागून ओरडला. "मी काहीतरी वक्तव्य केलं"
डी अजूनही चावत होता.
 बब्या असहायपणे त्याचा घास संपण्याची वाट पाहत होता. डी पुढचा घास घेण्यासाठी हातातल्या सॉसेसनी लडबडलेल्या आणि चहूबाजूनी भाज्या बाहेर ओघळत असलेल्या अर्धवट उघडलेल्या पुडक्यामध्ये जागा शोधत होता.
"डी, पुढचा घास घेण्यापूर्वी जरा थांब."
"अरे किती चावशील!" डी घास चावून संपल्यावर म्हणाला.
"इतक्या फालतू कोट्या करतोस म्हणून तुला मित्र नाहीत."
"I don't have friends, Watson. I have 'a' friend." डीनं डायलॉग मारला.
"आवरा!"
"लवकर काय बोलायचं ते बोल. मला ह्या सबवेसोबतच्या युद्धाचा पुढचा राऊंड सुरू करायचाय."
"अरे हो. मी म्हणत होतो. एखाद्या लेखकासाठी सर्वांत वाईट काळ म्हणजे.."
"...स्वतःच्याच साहित्याची कीव येणं"
"तू ऐकलं होतंस तर."
"त्यानं काय फरक पडतो."
"म्हणजे, ऐकलंस तर ऐकल्याचं किमान दर्शवायला नको?"
"त्यानं नाही रे, स्वतःच्याच साहित्याची कीव आल्यानं काय फरक पडतो?"
"अरे असं कसं. नवीन काही लिहायची इच्छा मरून जाते."
"तू 'रायटर्स ब्लॉक' हा शब्द ऐकला आहेस का?"
"हा 'रायटर्स ब्लॉक' नाहीये!" बब्यानं झटकन उत्तर दिलं.
"Interesting." डीनं पहिल्यांदाच संभाषणात लक्ष घातलं. "हा नाहीये म्हणजे.. तू स्वतःबद्दल बोलतोयस का?"
"अलबत्!"
"तू सध्या लिहित नाहीयेस, बरोबर?"
"बरोबर!"
"मग जरा प्रमाण मराठी बाजूला ठेव."
"विषयांतर होतंय."
"पुन्हा तेच!"
"आता तुला प्रमाण विरूद्ध बोली असा वाद घालायचाय का?"
"मला वाद नकोय, संवाद हवाय"
"काहीही बोलतोयस का आता?"
"कसं वाटतं ऐकायला? म्हणूनच म्हणतोय जरा साधं बोलत जा."
"जरा विषयाला धरून बोलशील का?"
"बरं तू धर बघू विषयाला."
"'विषया' नावावरची कोटी.."
"करत नाहीये मी, मुद्द्यावर ये."
"छान, आता तू मला सांग हे."
"समस्या काय आहे तुझी?"
बब्यानं कपाळावर आठ्या आणत सुरूवात केली. "म्हणजे बघ. स्वतःच्याच पूर्वीच्या लिखाणात कमतरता दिसू लागतात. वाचकानुनय, लोकानुनय, कोट्या, शब्दच्छल वगैरे सगळं पाणचट वाटू लागतं. स्वतःचंच कल्पनादारिद्र्य प्रकर्षानं जाणवू लागतं. बरंचसं लिखाण एकांगी आणि बाळबोध वाटू लागतं."
"एक मिनिट."
"काय?"
"मला अजून एक घास घेउ दे, मग तुझं टीकास्त्र चालू दे, म्हणजे माझा घास संपेपर्यंत तुझं बोलून होईल आणि मग मी पुढच्या ब्रेकमध्ये काही उत्तराचा प्रयत्न करू शकेन."
बब्यानं हतबुद्धतेनं पुन्हा एकदा तंद्री लावली.
"म्हणजे बघ."
"काय?"  बब्याची तंद्री मोडली. वेताळ बोलू लागल्यावर विक्रम जसा दचकत असेल आणि सावध होत असेल तसा बब्या दचकला आणि सावधपणे ऐकू लागला.
"जेव्हा तू हे सर्व निकृष्ट लिहिलं होतंस."
"निकृष्ट?"
"आत्ता तूच तर म्हणालास, कीव येते वगैरे."
"हो पण.." डीनं नेहमीप्रमाणे यॉर्कर टाकला होता. "बरं, पुढे बोल."
"तेव्हा तुझी मनःस्थिती काय होती?"
"म्हणजे?"
"ते लिहिताना, तुझ्या मनात काहीतरी सुरू असेल, एखादी विचारशृंखला, ज्यामुळे तू ते लिहायला उद्युक्त झाला असशील."
"ह्म्म.. कुणास ठाऊक?"
"कुणास नाही, तुला ठाऊक आहे, पण अंतर्मनामध्ये. आत्ता ते तुला आठवणार नाही. पण काहीतरी विचाराने प्रेरित होऊनच ते योग्य-अयोग्याचा अदमास घेत केलेलं लिखाण असणार."
"तू असं का बोलतोयस?"
"असं कसं?"
"म्हणजे.." बब्याची जीभ रेटेना, "प्रमाण मराठी."
"तुला दर्शवायला की संवादांमध्ये प्रमाण वापरणं रूपककथांसाठी ठीक असतं पण वास्तववादी किंवा ललितलिखाणात बोली जास्त शोभून दिसते."
"पुन्हा विषयांतर."
"फारसं नाही. तरीही, पुढे म्हणजे, जरी ते वाचकानुनयी, एकांगी, कोटीपूर्ण, शब्दच्छलयुक्त वाटलं, तरी ती मनोवस्था होती आणि तुझं लेखन हे त्या मनोवस्थेचं प्रतिबिंब होतं. जसा एखादा चित्रकार मनोवस्थेचं एक विस्कळित चित्र जसंच्या तसं उतरवतो, पण दर्दी रसिकांना त्या विस्कळितपणामध्येच एक नादपूर्ण लय सापडते. स्वतः चित्रकारासाठी ते चित्र एक कमअस्सल कलाकृती असते कारण त्याचं प्रतिबिंब त्याला कधीच परिपूर्ण वाटत नाही. किंबहुना अस्सल कलाकाराची ती एक खूणच असते."
"थँक्स!"
"आता कसं!"
"काय?"
"काही नाही."
"म्हणजे मी जे लिहिलंय ते चांगलं असू शकतं तर."
"योग्य शब्दप्रयोग केलास. असू शकतं! कारण सौंदर्याची व्याख्या प्रत्येकाची वेगळी. 'डोरियन ग्रे' प्रत्येकासाठी वेगळा असतो."
"तू एकदम 'एलिट' मंडळींचे डायलॉग मारतोयस डी!"
"जर तुझ्या लक्षात आलं असेल की तू आता सामान्य बोलू लागला आहेस, तर माझ्या कष्टांचं चीज़ झालं असं म्हणेन मी!"
"चीज़ माहित नाही, पण मेयोनीज निश्चितच झालं आहे आणि ते तुझ्या सँडविचच्या कागदावरून ओघळून तुझ्या हातावरून टेबलाकडे झेपावण्याच्या तयारीत आहे."
डीनं त्याच्या स्वभावाला अनुसरून सरळ तो कागद काढून टाकला. बाहेर झेपावणार्‍या भाज्या एका टिश्यूमध्ये गोळा केल्या आणि छिन्नविच्छिन्न सँडविचचे तुकडे ट्रे मध्ये एका टिश्यूपेपरवर गोळा केले.
"पण मी काहीही नवीन लिहू लागलो की मला पूर्वी लिहिलेल्यासारखंच वाटतं आणि सांगितलं तसं सगळंच कृत्रिम वाटू लागल्याने लिहिण्याची क्रियाच निरर्थक वाटू लागते. त्यामुळे लिहायचं सुचत असूनही ते पटत नसल्याने लिहिणं होत नाही. ह्याला 'रायटर्स ब्लॉक' कसं म्हणणार?"
"'रायटर्स शो-ऑफ' म्हणायचं काय?"
"असं काय म्हणतोस रे?"
"हे बघ बब्या. सोप्या गोष्टी अवघड करू नयेत. नाव काय करायचंय तुला? प्रॉब्लेम आहे, तर आहे. उत्तर शोध ना. वपु सांगतात, कुठल्याही समस्येवर तीन गोष्टींशिवाय काहीही उपाय नसतो वेगळा - 'वेळ, पैसा आणि माणसं'. ह्याच्यापलिकडची समस्या जगात अस्तित्वात नाही. आणि मला ते पटतं."
"आहे ना. इच्छाशक्ती. ती कुठून आणणार?"
"बरोबर. सापडलं की नाही उत्तर? डॉ. हाऊसप्रमाणे 'एलिमिनेशन' मेथडनं मिळालं आपल्याला उत्तर. आता करा उपाय!"
"उत्तर माहित असून देता येत नाही अशी समस्या आहे ही."
"बब्या. जेव्हा तू 'मी लेखक आहे' ह्या भूमिकेतून बाहेर पडशील, तेव्हाच त्या 'रायटर्स ब्लॉक' मधून बाहेर येशील."
".."
"प्रत्येक कलाकृती ही तिच्या व्यक्त होण्याच्या क्षणानंतर कलाकाराच्या नजरेतून उतरतच जाते. त्यामध्ये नवीन काही नाही. पण प्रत्येक व्यक्त होण्याच्या क्रियेतून कलाकार आपल्या परिपूर्ण कलाकृतीच्या दिशेनं पावलं टाकत असतो."
"काहीही. हे म्हणजे थॉमस अल्वा एडिसनच्या It just turned out to be a thousand step process सारखं झालं."
"मी निकोला टेसलावादी आहे हे माहित असतानाही, मी एडिसनचं वाक्य चोरेन असं कसं वाटलं तुला?"
बब्या थोडा ओशाळला.
"हाहा!" डी पहिल्यांदाच हसला. "एडिसन टेसलाचं श्रेय चोरू शकतो तर मी एडिसनचं वाक्य नाही चोरू शकत?"
"....."
"बरं ते सोड. मी बोललो ते सिरियसली बोललो. कलाकाराच्या कलाकृतीचे टप्पे असतात - पहिल्या टप्प्यात कलाकृती म्हणजे निव्वळ नक्कल असते, दुसर्‍या टप्प्यात ती प्रेरित असते, तिसर्‍या टप्प्यात ती प्रतिबिंब असते आणि चौथ्या टप्प्यात एकरूपता येते."
"हे कुणाचं चोरलंस?"
"आठवत नाहीये."
"डझन्ट मॅटर. चांगलं आहे."
"चांगलं वाईट शी मतलब नाही रे. फेसबुकवर थोडीच टाकायचंय. तुला मी काय म्हणतोय ते कळलं का?"
"हेच ना की, कलेपेक्षा मोठा होऊ नकोस."
"बरोब्बर. स्वतःची कलाकृती कमअस्सल वाटणं ठीक आहे पण सरसकट कीव वाटणं, व्यक्त होणं निरर्थक वाटणं वगैरे थांबवलं पाहिजे. परिपूर्णतेची आस असणं वेगळं आणि परिपूर्णतेचा ध्यास असणं वेगळं."
"तीदेखील मनोवस्थाच आहे नाही का?"
"नक्कीच!"
"मग त्यावरच एखादा लेख लिहू का?"
ह्या वाक्यानंतर वेताळ परत झाडाच्या फांदीवर जाऊन लटकू लागला, अर्थात डीनं उर्वरित सँडविचकडे मोर्चा वळवला.

सफ़रकी ज़िंदग़ी

आयुष्यात पहिल्यांदा घराबाहेर राहण्यासाठी नोकरीतल्या कामासाठीच पडलो. तोपर्यंत सुरक्षित वातावरणात आई-वडिलांच्या छत्रछायेखालीच सर्व काही. शाळा, कॉलेज इतकंच काय नोकरीसुद्धा फार दूर नाही. पण मग ती संधी मिळाली आणि एकदमच मी उघड्यावर पडलो.
एकंदर भारतीयच नव्हे तर सर्वच समाजांची एक मानसिकता असते, ती म्हणजे सर्वस्वी वेगळ्या संस्कृतीत आलं की एकत्र गट करून राहण्याची, एक प्रकारे स्वतःभोवती एक संरक्षक कवच तयार करून घ्यायची. स्वतःच्या संस्कृतीचं संरक्षक कवच, किंवा आपल्यासारख्याच माणसांचं संरक्षक कवच. ते नैसर्गिक आहे, त्यात काही चूक/बरोबर नाही. पण सांगायचा मुद्दा हा की माणूस आपली सोय पाहतो, कम्फर्ट झोन पाहतो. सहसा माणसाला अनोळखी वातावरणात फार वेळ राहायला आवडत नाही. माणूस अवघडून जातो. आणि ते अवघडलेपण अनावर झाल्यावर तो तिथून काढता पाय घेतो. अनोळखी प्रदेशामध्ये, अनोळखी देशामध्ये, अनोळखी संस्कृतीमध्ये हेच होतं आणि म्हणूनच माणसं कदाचित आपल्यासारख्या सवयी असलेले, आपल्या संस्कृतीतले असे गट बनवून राहतात, एकमेकांना धरून राहतात. मग, चायना टाऊन, इंडिया टाऊन असे प्रकार उदयास येतात.
हे सगळं सांगण्याचं कारण असं की, मीदेखील ह्या नियमाला अपवाद नव्हतो. आयुष्यात पहिल्यांदा घरापासून दूर, वेगळ्याच देशात, सर्वस्वी वेगळ्या संस्कृतीमध्ये पोचल्यावर मी अवघडून गेलो आणि आमच्याच कंपनीच्या इतर माणसांच्या आधारानं राहू लागलो. काही काळानं तेच कुटुंब बनून जातं अन तसंच झालं. पण ह्यामध्ये भीती ही असते की आपण ज्यांच्या आधारानं राहतो आहोत, ते ही अशाच विचारानं एकत्र राहत असतील तर मग आपण ज्या नव्या संस्कृतीमध्ये आलो आहोत, तिची तोंडओळखही होणं मुश्किल होऊन बसतं. अन मला ही गोष्ट लक्षात यायला बराच काळ जावा लागला. नोकरीनिमित्तानं अनेक माणसं भेटली आणि वेगवेगळ्या माणसांमधली वेगवेगळी वैशिष्ट्य पाहताना माझ्या हे लक्षात येत गेलं की आपण आपल्या कम्फर्ट झोनमधून बाहेर पडायचा प्रयत्न न करून खूप काही गमावतोय. आणि इथेच माझ्यात थोडा बदल व्हायला सुरूवात झाली. मी ओळखीची वर्तुळं सोडून अनोळखी जागी फिरू लागलो. अनोळखी प्रदेश, अनोळखी खाद्यपदार्थ, अनोळखी रस्ते, अनोळखी कला, अनोळखी बाजार, अनोळखी माणसं मला बरंच काही शिकवूही लागली अन बराच आनंदही देऊ लागली. पण एक खरं की हे अनुभव घ्यायला एकटं असणं गरजेचं असतं कारण सोबत कुणीही असलं तरी नकळतच आपण एक सुरक्षा कवच बनवून घेतो, दुसर्‍या व्यक्तीशी अजाणतेपणी जोडलं गेल्यानं अनुभव सीमित होऊ लागतात. पण त्यामध्ये धोकाही असतोच, चुकीची माणसं, चुकीच्या जागी अन चुकीच्या वेळी भेटली तर मग मदतीला कुणीही नसण्याचा धोका. पण जगात प्रत्येक चांगल्या गोष्टीसाठी धोके हे पत्करावेच लागतात. ओळखीची वर्तुळं सोडणं म्हणजे कायमची सोडून आपल्या मुळांपासून विलग होणं नव्हे, पण घरटं सोडून कधी कधी भरारीही मारावी लागते, तरच पुन्हा घरट्यात परतण्याची मजा येईल.
मुळात माझं राहणं म्हणजे आता विंचवाचं बिर्‍हाड. पाठीवर घेऊन फिरायचं सगळंच. त्याचे फायदेही तितकेच अन तोटेही तितकेच. आणि त्यात हे अनोळखी जग पाहणं म्हणजे अनेकानेक अनोळखी माणसं भेटणं आलं. कधी भाषाही न समजता आपणहून मदत करणारी छोट्या दुकानाची मालकीण, तर कधी मुलाला फोन लावून त्याच्यामार्फत इंग्रजी भाषांतर करून मदत करणारा टॅक्सी ड्रायव्हर, कधी भारतीय बंधू म्हणून ग्लासभर पाणी आणि मेट्रोचं तिकीट बळेच हातात कोंबणारा सरळसाधा भारतीय आयटी इंजिनियर तर कधी सगळी ट्रामची तिकीटं विकणारी दुकानं बंद असतील म्हणून आपल्याकडचं एक तिकीट मला देऊ करणारी अनोळखी व्यक्ती. एक ना अनेक व्यक्ती, त्यांची वैशिष्ट्य त्यांचं वागणं, त्यांची एखादी कृती किंवा एखादं वाक्य कायमचं मनात घर करून जातं.
काही दिवसांपूर्वीच मी नेहमीप्रमाणे फारसं काहीही ठाऊक नसताना दूरवरच्या ठिकाणी जाण्यासाठी बस स्टॉपवर उभा होतो. नेहमीप्रमाणेच अनोळखी माणसानं बस नंबर, बस मार्ग आणि बसच्या वेळेपासून पुरती मदत केली. परतीच्या वेळेस शेजारच्या सीटवर बसलेल्या माणसाशी झालेलं संभाषण मात्र रोचक होतं. देश, इथलं जगणं, तिथलं जगणं इतक्या सगळ्या गप्पा झाल्यावर तो 'आपल्यासारखं, आपण' असं बोलण्याइतपत मोकळा होत गेला. शेवटी माझा स्टॉप आला तेव्हा तो एकदम म्हणाला, "आपकी मंज़िल आ गई भाई. सफ़रकी ज़िंदग़ी थी, सफरके साथ ही खत्म हो जायेगी!" मला पटकन काय बोलायचं ते सुचेना. मी हात मिळवला आणि "थँक यू भाई!" म्हणून विचित्र भावना सोबत घेऊन बाहेर पडलो.
मी हळूहळू चालत होतो पण त्याचे शब्द तसेच डोक्यात रूंजी घालत होते. 'सफ़रकी ज़िंदग़ी'; खरंच आपलं आयुष्य असंच तर आहे. ह्या वळणावर ही व्यक्ती तर त्या वळणावर अजून कुणी. एकदम तात्विक पातळीवर विचार केला तरी आयुष्याच्या प्रवासात अशीच तर माणसं वळणावळणावर भेटतात, विलग होतात, हरवून जातात. चक्र सुरू राहतं अन मग पुन्हा नवा मुसाफ़िर भेटतो.
आपण नाती इतकी धरून का ठेवतो त्याचं कारण त्या क्षणी मला कळलं. त्या फक्त ३०-४० मिनिटांच्या संवादानंतर त्याला अन मला दोघांनाही पुन्हा अनोळखी होऊन गर्दीत हरवून जाणं एव्हढं विचित्र का वाटावं? कुठेतरी त्या अनोळखी गर्दीमध्ये आपल्यासारखं कुणीतरी भेटणं म्हणजे गर्दीत हरवून गेलेल्या स्वतःलाच स्वतः सापडण्यासारखं वाटत असेल. आपली नाती म्हणजे तरी काय असतं, आपलंच एक प्रतिबिंब असतं, आपली एक ओळख असते. ती आपल्याला कुठेतरी आपल्या मुळांकडे घेऊन जाते. कुठल्याही कारणाने कम्फर्ट झोनच्या बाहेर पडल्यावर परतीचे रस्तेच मिळत नसतात तेव्हा सापडलेलं कुणीतरी आपल्यासारखं हे आपल्याला आपलीच हरवलेली ओळख परत मिळवून देतं आणि आपण आश्वस्त होतो. पण तोच धागा परत तुटताना अस्वस्थ होतो. मग नात्यांची किंमत कळू लागते.
पण ह्या 'सफ़रकी ज़िंदग़ी'नंच मला खूप सारी अशीही नाती दिली जी माझी मुळांशी असलेली नाळ कायम ठेवतात. ही नाती आहेत हा दिलासासुद्धा बरेचदा 'सफ़र' सुहाना करतात. रात्री अकरा वाजता, मी तिच्या देशात येणार म्हणून अख्ख्या कुटुंबासाकट तब्येतीचीही तमा न बाळगता मला फक्त भेटायला म्हणून एअरपोर्टवर आलेली तन्वीताई, त्याच रात्री मला फार वेळ एअरपोर्टवर वाट पाहावी लागेल म्हणून घरी घेऊन जाऊन मला चहा अन खायला देणारी ताई. एव्हढा उशीर झालेला असूनही गप्पा मारणारी अन गमतीजमती करणारी तिची लाघट पोरं, पुन्हा रात्री दीड वाजता मला योग्य ठिकाणी नेऊन सोडणारा तिचा नवरा अमितदादा. ही सगळी नाती सफ़रमध्येच बनली, किंबहुना 'सफ़र' हेच कारण ह्या नात्यांचं. मग सफ़रची भीती का बाळगा.
एव्हढं विचारचक्र फिरल्यावर माझ्या लक्षात आलं की हा सततचा प्रवास जितकं घेतो तितकंच भरभरून देतोही. तो Homeostatic आहे. कधीतरी आयुष्यात आपलं जहाजही नांगर टाकेल. प्रवासात खंड पडेल, तेव्हा प्रवासानं दिलेलं सगळं काहीच कामाला येईल. 'सफ़रकी ज़िंदग़ी' ज़िंदग़ीका सफर सुहाना कर देगी.

आवर रे-४

(टीप  - पोस्टमधला विषय थोडा संवेदनशील आहे. पोस्टमधल्या मतांबद्दल बरीच मतभिन्नता असू शकते.)

"बब्या!" खणखणीत आवाजात मारलेल्या ह्या हाकेनं ऑफिसचा कॅफेटेरिया दणाणून गेला. बभ्रुवाहनानं मनाशी कितीही ठरवलेलं असलं की 'बब्या' ह्या हाकेला ओ द्यायची नाही, तरी प्रतिक्षिप्त क्रियेप्रमाणे त्यानं आवाजाच्या दिशेनं पाहिलं. चारचौघात अशी हाक मारणारा केवळ 'डी'च असणार ह्याची खात्री आणि आपल्या ऑफिसच्या कॅफेटेरियात डी कसा काय शिरू शकतो ह्याचं आश्चर्य असे मिश्र भाव बब्याच्या चेहर्‍यावर उमटलेले होते.
बब्यानं हाकेला प्रतिसाद दिल्यानं व्हायचं तेच झालं होतं आणि कोपर्‍यात बसलेल्या 'ति'च्यासकट लंचटाईम असल्यानं कॅफेटेरियात उपस्थित जवळपास अख्ख्या ऑफिसला 'बॉबी'चं खरं टोपणनाव कळलं.
जसजसा डी बब्याच्या टेबलाकडे सरकू लागला तसतसं बब्याची 'उद्यापासून आपल्याला एकटंच जेवायला बसावं लागणार' ही जाणीव गडद होऊ लागली. जाणीव पुरती गडद होण्यापूर्वीच डी टेबलापर्यंत पोचला आणि त्यानं 'जरा सरकता का' म्हणून पूर्ण करण्यापूर्वीच बब्याचे मित्र शेजारच्या टेबलावर जाऊन बसले.
"काय  खातोयस?" दृष्टद्युम्नानं पहिला सवाल केला.
"तू माझ्या ऑफिसात काय करतोयस?"
"हे माझ्या प्रश्नाचं उत्तर नव्हे."
"तू स्मार्ट आहेस ना फार, मग मी जेवतोय एव्हढं साधं तुला कळू नये."
"तू जेवतोयस हे मला कळलंय विक्रमा, पण तुझ्या ताटात झालेला हा काला नक्की कशाकशापासून बनलेला आहे हे तुला ठाऊक असूनही जर तू मला सांगितलं नाहीस, तर तुझ्या.."
"कळलं कळलं वेताळा." बब्या आजूबाजूला सलज्ज दृष्टीक्षेप टाकत मनातल्या मनात उत्तराची जुळवाजुळव करू लागला.
"ऍज एक्स्पेक्टेड." डी म्हणाला.
"काय ऍज एक्स्पेक्टेड."
"चल ऊठ लगेच." असं म्हणत डी उठून उभा राहिलासुद्धा.
"कुठे ऊठ, बस खाली गपगार. माझा अटेंडन्स कट होईल बाहेर पडलो ऑफिसातनं तर."
"मी कुठे म्हणतोय ऑफिसातनं बाहेर जायला. तुझ्या जागेवर चल, आत्ता तिथे कुणी नसेल नाही का?"
पहिल्यांदाच बब्याला डीचं म्हणणं पटलं.
"पण मग ह्याचं काय?" बब्या ताटाकडे बोट दाखवत म्हणाला.
"मी तुझ्या जागेवर थांबतो. तुला जी काय विल्हेवाट लावायची असेल ती लावून ये." आणि डी निघूनसुद्धा गेला.
बब्यानं भराभर तोंडात घास कोंबले आणि नजरा चुकवत तो आज्ञाधारकपणे डीने सांगितल्याप्रमाणे स्वतःच्या जागेकडे गेला.
"अजून १५ मिनिटं शिल्लक आहेत तुमचा लंचटाईम संपायला." डीनं बब्याच्या कॉम्प्युटरवरच्या घड्याळाकडे बघत म्हटलं.
"तू  पीसी अनलॉक कसा केलास?"
"आत्ता तुला खरंच त्याबद्दल बोलायचंय?"
"मग कशाबद्दल बोलायचंय?"
"लेट्स टॉक अबाऊट द एलिफंट इन द रूम."
"व्हॉट एलिफंट." बब्या खांदे उडवत शेजारच्याची खुर्ची ओढून त्यावर बसत म्हणाला.
"अरविंदनं आत्महत्या केली."
बब्यानं एकदम चमकून डीकडे पाहिलं. "त्याबद्दल काय? त्यानं काल आत्महत्या केली आणि त्याच्या उत्तरक्रिया कालच आपण सर्वजण उरकून आलो."
"आपण सर्वजण उरकून आलो पण तू उरकल्या आहेस काय?"
"म्हणजे?"
"बब्या, तुझा सेन्स ऑफ ह्यूमर गेलाय. तू नेहमीसारखा कंट्रोलमध्ये राहायचा प्रयत्न करत नाहीयेस. मला खोडून काढत नाहीयेस. माझ्या प्रत्येक वाक्याला प्रतिमुद्दा द्यायचा प्रयत्न करत नाहीयेस. त्याहीवर म्हणजे चक्क मी सांगितलेलं ऐकतोयस. आणि तुझं म्हणणं आहे की उत्तरक्रिया उरकल्यास."
"ह्या सगळ्याचा आणि उत्तरक्रियांचा काय संबंध?"
"आपल्या वैदिक आणि पौराणिक विचारांप्रमाणे आत्मा मानवी शरीर सोडल्यावर पुढल्या प्रवासाला जातो. त्यामुळे आपण सहसा 'ईश्वर मृतात्म्याला सद्गती देवो' असं म्हणतो, जेव्हा बाकी धर्म 'मृतात्म्यासाठी शांती' मागतात."
"डू यू हॅव अ पॉईंट?"
"बघ, तू मुद्द्याबद्दल बोलणं टाळतो आहेस."
"तू असंबद्ध बोलतो आहेस."
"मी असंबद्ध बोलत नाहीये. मी मुद्द्याकडे येतोय, ज्यासाठी पार्श्वभूमी आवश्यक आहे."
"बरं पुढे." बब्याचा स्वर थोडा रूक्ष झाला होता.
"आपल्या पूर्वजांचा कन्सेप्ट क्लिअर होता. आदमी खतम काम खतम. तो गेला की गेला. उगाच तो आसपास आहे की वर खाली आहे की घुटमळतोय वगैरे नाही. एकदा पिंडदान झालं की माणूस गेला."
"मग ते कावळा न शिवणं वगैरे?"
"ते सगळं जिवंत माणसांची समजूत काढायला. आता उदाहरण देतो, असं बघ, माझं कुणी फार जवळचं गेलं."
"कशाला?"
"अरे उदाहरण आहे. आणि मी माझंच देतोय ना?"
"पण कशाला?"
"तुझं दिलं तर चालेल?"
बब्या शांत बसला.
"तर  माझ्या कुणीतरी जवळचं म्हणजे आपसूकच मला त्या व्यक्तिच्या अपूर्ण इच्छा वगैरे माहित असण्याची शक्यता असणार. मग माझ्या जवळचं म्हणजे मला त्या इच्छा अपूर्ण राहिल्याबद्दल प्रचंड वाईट वाटत राहणार. डाचत राहणार. ते होऊ नये म्हणून मग पिंडदान करत असावेत."
"तुझं म्हणणं आहे की सगळं काही जिवंत माणसासाठीच असतं?"
"एक्झॅक्टली माय पॉईंट. नाहीतर कुणासाठी असणार? अरे आपण माणसं फार स्वार्थी असतो. मृतासाठी वगैरे सगळं बोलायला रे. खरं म्हणजे एव्हरिथिंग इज अबाऊट अस."
"असं का म्हणतोस?"
"त्यात काही वाईट आहे म्हणत नाही मी. इट्स बेसिक ह्युमन नेचर."
"म्हणजे?"
"म्हणजे बघ. माणूस जातो तेव्हा आपण प्रचंड रडारड करतो किंवा प्रचंड दुःख करत राहतो. बोलत नाही, खात नाही, पित नाही. हसणं वगैरे सगळं बंद."
"अरे मग दुःख होऊच नये का?"
"मी कुठे नाही म्हणतो. पण बेसिक गोष्ट ही आहे की ते दुःख कशाबद्दल असतं, तर तो माणूस आपल्याला सोडून गेला. आणि आता आपलं काय होणार."
"मग बरोबर आहे की."
"बरोबर काय आहे? आत्महत्या केलेल्या लोकांबद्दल फुकाची हळहळ व्यक्त करणारे गावभर आहेत."
"अरे म्हणजे काय? वयाच्या ९व्या वर्षापासून २७ व्या वर्षापर्यंत किंवा त्याहीपेक्षा जास्त-कमी असू शकेल, अकाली आत्महत्या करणार्‍यांबद्दल हळहळ व्यक्त करायला नको? किंवा कर्जबाजारी झाल्यानं किंवा इतर कारणांनी वैफल्य आल्याने भरल्या संसारातून उठून जाणार्‍यांचं काय? आपल्या मुलाबाळांना मारून आत्महत्या करणार्‍यांचं काय?"
"मुलाबाळांना मारणं डझन्ट काऊंट ऍज आत्महत्या. आणि बाकीच्यांबद्दल हळहळ व्यक्त करून काय होणार आहे?"
"अरे म्हणजे काय? वाईट वाटतं. ते बरंच काही करू शकले असते आयुष्यात."
"असं कोण म्हणतं? देव काय तुम्हाला कानात सांगायला आलेला?"
"तू देवाचा उल्लेख करतोयस?"
"माझ्या प्रश्नाचं उत्तर दे."
"व्हॉट्स युअर पॉईंट?"
"माझं म्हणणं आहे की माणसानं आत्महत्या करणं हा ज्याचा त्याचा प्रश्न आहे आणि उगाच त्याला गुन्हा वगैरे लेबलं लावू नयेत."
"९ वर्षांच्या मुलानं गणितात फेल झाल्यामुळे आत्महत्या करायची ठरवली तर तो त्याचा प्रश्न कसा ठरू शकतो?"
"का नाही ठरू शकत? जीव त्याचा आहे."
"पण त्याला समज कुठेय पुरेशी?"
"ते ठरवणारे तुम्ही कोण?"
"डी तू बरा आहेस ना?"
"हे बघ. माणूस गेल्यानंतर आपण शोक करणं मी समजू शकतो कारण ते आपलं नुकसान असतं ज्यासाठी आपण आदळआपट करतो. पण आत्महत्या केलेल्या माणसांना ते चुकले होते असं म्हणायचा आपल्याला काही अधिकार नाही."
"असं कसं डी?"
"बरं थांब मी स्पष्ट करतो. आयुष्य म्हणजे काय? मृत्यू म्हणजे काय?"
"डी. माझा लंच टाईम संपत आलाय."
"एक क्लोझेस्ट ऍनॉलॉजी देतो. प्रिझन. अर्थात जेल."
"आता मी म्हणजे कसं काय असं विचारायचं का?"
"हे बघ. जेव्हा माणूस जेलमध्ये जातो तेव्हा तो खूप दुःखी होतो. त्याला रूळायला वेळ लागतो. तो जेलमध्येच असतो. त्याला बाहेरचं जग नसतं. कधीतरी एखादी झलक दिसतेही उंचच उंच भिंतीपलीकडली पण ती खरी का आभास तेही कळण्यापलिकडे मन पोचलेलं असतं."
"युअर पॉईंट बिईंग?"
"आयुष्य म्हणजे एक प्रिझन आहे. आपल्याला जन्माला आल्यावर रूळायला वेळ लागतो. ह्या जगापलिकडे, आपल्या इंद्रियांपलिकडे, ह्या तीन मितींपलिकडे काही जग आपल्याला नाही. कधीतरी आपल्यातल्या कुणालातरी अतिंद्रिय शक्ती जाणवतात, चौथी मिती खुणावते पण मग ती खरी की खोटी, सत्य की आभासी ते कुणालाच सांगता येत नाही. जेलमध्ये जसे लोक छोट्या गोष्टींमध्ये आनंद मानतात तसे आपण प्रेम, वाढदिवस, शैक्षणिक आणि व्यावसायिक यश वगैरे गोष्टींमध्ये आनंद मानतो. मानणं भागच असतं नाहीतर आपली शिक्षा भोगून संपायची कशी? डिस्ट्रॅक्शन तर हवं ना?"
"म्हणजे आयुष्य ही शिक्षा आहे तुझ्या मते."
"माझ्याच नाही आपल्या पूर्वजांच्या मते देखील. मनुष्यजन्म आपल्याला पापं फेडण्यासाठी मिळतो. रादर सगळेच जन्म. एकदा पापं फेडून झाली की आत्म्याला मुक्ती. एनर्जी रिलीज होते. तोपर्यंत शरीरं बदलत राहायचं. पापं फेडत."
"तू चक्क वेदांचे दाखले देतोयस?"
"नाही. मी मला पटलेलं तत्वज्ञान सांगतोय. अरे जेव्हापासून ऐकतोय. जगी सर्वसुखी असा कोण आहे? असले सवालच ऐकतोय. एक माणूस मला आजवर सापडला नाही जो सुखी आहे. त्याचं कारण हेच की सुख हा उतारा आहे."
"सुख मानण्यावर असतं."
"आणि दुःख?"
"ते पण मानण्यावर."
"चूक. ते मानण्यावर नसतं. ह्या सर्व संतांनी ज्यांनी सर्वसंगपरित्याग केले. त्यांनी सगळ्या भावनांवर जय मिळवला पण कुठेतरी खोलवर प्रत्येकाच्या तत्वज्ञानात दुःखाचा अमीट अंश आहे. दुःख ही शाश्वत भावना आहे. तिला एक्झॅक्टली दुःख म्हणून लेबल करता येणार नाही एखादवेळेस. पण एक हूरहूर, एक संतत रूखरूख ही प्रत्येक जीवाला उपजतच असते. ती दूर करण्याचा प्रयत्न करण्यात माणसाचं आयुष्य निघून जातं. कुणी संत बनून सर्वसंगपरित्याग करून ती दूर करायचा प्रयत्न करतात, तर काही जण ह्यू हेफ्नर बनून. अंतिमतः काय की शिक्षेचा कालावधी पूर्ण करण्यास उपयुक्त अशी ती रूखरूख असते."
"पण मग शिक्षा संपल्यावर काय?"
"शिक्षा संपल्यावर काय, हे जेलमध्ये गेलेल्यांना तरी कुठे ठाऊक असतं. पलीकडे आपलं कुटुंब वाट बघतंय की ओसाड पडलेलं घर आणि संपलेली, विझलेली नाती हे बाहेर पडल्याशिवाय कळत नाही."
"मग आत्महत्या म्हणजे?"
"प्रिझन ब्रेक."
"वो वो... एक मिनिट. धीस इज नॉट द टाईम."
"धीस इज द टाईम. कधी विचार केलायस तू की की तुझ्या अन माझ्या आवडत्या 'प्रिझन ब्रेक' ह्या सिरीजचा पॉईंट काय होता?"
"काय पॉईंट होता. एन्टरटेनमेन्ट."
"तो एक. पण महत्वाचा म्हणजे मायकेल मरतो. सगळ्या ताणतणावांनंतर तो एकटाच प्रिझन ब्रेक करतो. बाकी सगळे भौतिक जगातल्या जेलमधून बाहेर पडतात. पण खरा 'प्रिझन ब्रेक' मायकेल करतो."
"डी, मला वाटतं आता तू घरी जायला हवंस."
"नाही. ऐकून घे माझं. तू म्हणत होतास नऊ वर्षांच्या मुलानं आत्महत्या केली तर ते चूक की बरोबर, किंवा फॉर दॅट मॅटर कुणीही आत्महत्या करणं चूक की बरोबर."
"मी असा प्रश्न विचारत नाहीये. माझ्या मते प्रॉमिसिंग आयुष्य असू शकणार्‍यांनी आत्महत्या करणं चूक."
"प्रिसाईजली माय पॉईंट. कोण ठरवणार प्रॉमिसिंग आयुष्य आहे की नाही. ज्याचं जळतं त्यालाच कळतं ना. त्याला/तिला नसेल वाटत अजून लढावंसं. त्यांना फोर्स करणारे आपण कोण? आणि ते त्यांच्या चांगल्यासाठी आहे की वाईटासाठी हे ठरवणारे तरी आपण कोण? कदाचित त्यांचा निर्णय बरोबर होता. त्रास संपून त्यांना मुक्ति मिळाली असेल. आपण जेलमध्ये खितपत पडलो म्हणून त्यांनीही आपल्यासोबत खितपत पडून राहायचा हट्ट आपण का धरावा? उलट आपण त्यांच्यासाठी आनंदी व्हायला हवं की त्यांना बाहेरचा रस्ता सापडला."
"अरे म्हणजे काय कुणी आत्महत्या करत असेल तेव्हा त्याला परावृत्त करायचेही प्रयत्न करायचे नाहीत?"
"कोण म्हणतंय असं. करा ना प्रयत्न. स्वतःच्या मनःशांतीसाठी नक्की करा प्रयत्न."
"स्वतःच्या मनःशांतीसाठी?"
"मग काय तर? माहित असूनही मदत न केल्याचं ओझं आयुष्यभर कोण वागवेल?"
"तुझ्या मते मनुष्यजात एव्हढी स्वार्थी का आहे रे? कुणी जेन्युईनली चांगलं वागतच नसेल का?"
"नाही. इट्स ऑल इन द वायरिंग."
"कसलं?"
"डोक्यातलं. मेंदूतलं वायरिंग. प्रत्येक माणसाचं एका विशिष्ट पद्धतीनं झालेलं डोक्यातलं वायरिंग. जेनेटिकली, ऍट्मॉस्फेरिकली, इमोशनली, वेगवेगळ्या फॅक्टर्सनी तयार झालेलं आणि कायम इव्हॉल्व्ह होत असलेलं, बदलत असलेलं मेंदूतलं वायरिंग. आपल्याला कुणाचा स्वभाव आवडतो तेव्हा आपल्याला ते वायरिंग आवडलेलं असतं. चांगुलपणा, दुष्टपणा सगळं सगळं केवळ वायरिंग. देअर इज नथिंग जेन्युईन. काहींना चांगलं वागायला आवडतं तर काहींना वाईट. काहींना मनाविरूद्ध चांगलं वागण्यातनं किक मिळते तर काहींना मनाविरूद्ध वाईट वागून. इट्स टेक्निकली द सेम थिंग."
"तू काय बोलतोयस हे तुझं तुला तरी कळतंय का?"
"मी एव्हढंच सांगतोय की आत्महत्या करणं इज अ टाईप ऑफ 'प्रिझन ब्रेक'. तुरूंग तोडून पळणं आहे ते."
"म्हणजे तो सुटला असं म्हणायचंय का तुला?"
"नॉट नेसेसरिली. पण त्यानं प्रयत्न केला."
"?"
"म्हटलं ना, पापं फेडेपर्यंत जन्म घेतंच राहायचं."
"पण कुठली पापं? मुळात कुठेतरी पापं केल्याशिवाय का जन्म घेत राहायचं?"
"प्रत्येक जन्मातली."
"पण मग मुळातला जन्म कुठल्या पापांमुळे?"
"मुळातला जन्म हा क्रिएशन. आणि तोच शेवटचा देखील ठरू शकतो. पण तिथेच हिशोब चुकते झाले नाहीत तर पुन्हा जन्म-मरणाचं चक्र सुरूच."
"आणि तुझा ह्या सगळ्यावर विश्वास आहे."
"नाही. मी तुला लॉजिक एक्स्प्लेन केलं."
"मग तुझा विश्वास कशावर आहे."
"आयुष्य ही शिक्षा आहे ह्यावर."
"डी. आर यू ऑलराईट ब्रदर."
"हे बघ. आपण नेहमीदेखील ब्रेकिंग आऊट ह्या कन्सेप्टवरच आपली आयुष्य उभारतो. चक्रातून बाहेर पडत राहणं हा आपल्या आयुष्यांचा स्थायीभाव आहे. अरे एव्हढंच कशाला, ज्या संस्कृतींमध्ये सद्गती म्हणून कन्सेप्ट्स नाहीत, तिथेही शेवटी मोक्ष हा फंडा वापरलाच जातो. आपण मृत्यूनंतरच्या आयुष्यातसुद्धा पुन्हा चक्र आणि मोक्ष हे फंडे कल्पिले आहेत. हा सगळा निव्वळ योगायोग आहे असं म्हणतोस की ही कुठल्या प्रकारची अतिंद्रिय जाणीव आहे असं वाटतं तुला?"
"तू इथे तत्वज्ञानावर आणि मृत्यूनंतरच्या आयुष्यावर चर्चा करायला आलायस का?"
"नाही पण तू विचारलंस त्या प्रश्नाचं उत्तर हे की, आत्महत्या हे सोल्युशन असेलच असं नाही."
"मग तू सपोर्ट कशाला करतोयस?"
"मी विरोध करत नाहीये, दोन्हींमध्ये फरक आहे."
"डी. आपल्या जिवलग मित्रानं आत्महत्या केली. आय कॅन अन्डरस्टँड इफ यू फील बॅड."
"दॅट्स द पॉईंट. आय डोन्ट फील बॅड. आणि तुलासुद्धा वाईट वाटता कामा नये. तो त्याचा निर्णय होता आणि आपल्याला त्या निर्णयाविरूद्ध बोलायचा किंवा त्याच्यावर टीका करायचा अधिकार नाही."
"मला वाईट वाटता कामा नये हे ठरवणारा तू कोण?"
"राईट. मला माफ कर. एका दिवसामध्ये तुझंसुद्धा दुःख कमी होईल अशी अपेक्षा मी करू शकत नाही."
 "एक दिवस? डी. अरविंदला जाऊन सात दिवस झालेत."

डीनं बब्याकडे एक कटाक्ष टाकला.
"अरे असा काय बघतोयस?"
बब्याच्या ऑफिसची मंडळी एव्हाना आपापल्या जागेवर परतू लागली होती.
डी उठून उभा राहिला. "नाईस टू हॅव यू बॅक ब्रदर." म्हणून तो दरवाज्याच्या दिशेनं चालायला लागला. 

दैव, जात आणि दुःख

"भरत! अरे भरत.. उठ ना रे भरत!" आईच्या हुंदक्यांनी भरलेला टाहो मला कुठूनसा अस्पष्ट ऐकू येत होता. कुठूनतरी दूरून यावा तसा. हळूहळू जाणीव गडद होऊ लागली आणि आवाज जवळून येऊ लागला. डोळ्यासमोर तसा अंधारच होता. डोळे बंद असल्यागत वाटत नव्हते पण तरीही अंधारच अंधार. पण जसजसा आवाज जवळ येऊ लागला तसतसा अंधार कमी होऊ लागला. अंधुक, अस्पष्ट असं एक छत दिसू लागलं आणि आईच्या हुंदक्यांसोबत इतरही अनेक आवाज येऊ लागले. खोलीत बराच गारठा जाणवत होता आणि आपण आडवे पडून आहोत ही जाणीव झाली. आईचा रडवेला चेहरा आणि तिच्या खांद्यांवर हात ठेवून उभे असलेले बाबा दिसले आणि एकदमच उठून बसलो. पण ते तरीही माझ्याकडे पाहत नव्हतेच. तसेच उभे होते दोघेजण. मी झोपलो होतो त्याच जागेकडे बघत. मग मीही वळून तिथे पाहिलं. आणि दोन क्षण पाहतच राहिलो.

माझा माझ्या डोळ्यांवर विश्वासच बसेना. मी पुनःपुन्हा डोळे चोळून पाहत राहिलो. मीच झोपून होतो. निश्चेष्ट, निपचित. मी मेलो की काय? ह्या जाणीवेनं माझं सर्वांग शहारलं. होय शहारलं. बहुतेक मेल्यावर जाणिवा नष्ट होत नसाव्यात. 'म्हणजे ते आत्मा-बित्मा फंडे सगळे खरे होते म्हणायचे!' हा माझ्या मनात आलेला पहिला विचार. आता नाही म्हणायला फक्त मनच राहिलं होतं. पण मोठा बांका प्रसंग होता. आई-बाबा माझ्या प्रेताला हलवून जागं करायचा निष्फळ प्रयत्न करत होते. दोनेक मिनिटांनी पोलिस, नर्स वगैरे मंडळींनी त्यांना दूर केलं. मला प्रचंड धक्का बसलेला होता. मी स्तब्ध होऊन ते दृश्य पाहत होतो. मग हळूहळू जाणिवा पुन्हा गडद होऊ लागल्या. आणि मी एकदम धडपडून उभा राहिलो. स्वतःच्या प्रेताला हात लावायचा प्रयत्न केला पण जमेना. मुळात स्वतःचं प्रेत ह्याच गोष्टीचं मोठं कुतूहल वाटत होतं. मग 'घोस्ट', 'माँ' असे सगळे सिनेमे आठवू लागले आणि कॉन्सन्ट्रेट करायचा प्रयत्न करू लागलो. पण बहुतेक ते सगळं खोटं असावं कारण प्रयत्न करूनही  कशालाही स्पर्श करू शकलो नाही. मग माझे पाय पाहिले तर सुलटेच होते पण जमिनीपासून थोडेसे वर होते. मेल्यानंतर मी धर्मराज युधिष्ठिर झालो होतो. नाही! चुकीचा संदर्भ. युधिष्ठिराचा रथ जमिनीपासून वर होता, तो स्वतः नव्हे. असो. मग मी त्या थंड खोलीतून बाहेर आलो. तर एका बाकड्यावर बाबांच्या खांद्यावर मान टाकून आई बसलेली होती आणि दोघांच्याही नजरा शून्यात होत्या. मला फार वाईट वाटलं. मी त्यांच्याशेजारी जाऊन बसलो आणि त्यांच्याशी बोलण्याचा निष्फळ प्रयत्न करू लागलो. ना मी पॅट्रिक स्वेझीसारखा इच्छाशक्ती वापरून वस्तू हलवूही शकत नव्हतो की मतकरी म्हणतात त्यागत लोकांच्या भावनांवर नियंत्रणही मिळवू शकत नव्हतो.  काहीच करता येत नसल्यानं मलाच त्रास होऊ लागला आणि मी उठून पुन्हा त्या खोलीत गेलो.

मी स्वतःच्याच प्रेताची शहानिशा करत होतो. नक्की काय झालं ते आठवण्याचा प्रयत्न करत होतो. माझ्या चेहर्‍याला काही जखमा दिसत नव्हत्या, पण मला ते पांढरं कापड काही काढता येईना. पोट आणि पायांच्या बाजूला रक्ताचे डाग पडल्याचे दिसत होते. बहुतेक त्यानंतर थोड्याच वेळात शवविच्छेदन सुरू होणार होतं. तोपर्यंत तिथेच थांबणं भाग होतं आणि स्वतःच्याच डोळ्यांनी.. नाही स्वतःच्याच नजरेनं स्वतःचंच शवविच्छेदन बघण्याचा मोठा विचित्र प्रसंग माझ्यावर ओढवला होता. कॉरोनरची वाट पाहेपर्यंत मी नक्की काय झालं ते आठवण्याचा प्रयत्न करू लागलो.

निवडणुकांची धामधूम सुरू होती. आचारसंहिता लागू होण्यापूर्वीची प्रचाराची शेवटची फेरी होती बहुतेक. कोण उमेदवार होते ते मात्र मला महत्प्रयासानंही आठवत नव्हतं. मी संध्याकाळचा ऑफिसातनं घरी यायला निघालो होतो. रस्त्यावर मोठ्यामोठ्यानं प्रचाराची गाणी आणि घोषणा वाजवत एक छोटा टेम्पो पक्षचिन्हाच्या सजावटीनं नटून निघाला होता. त्या आवाजात इतर काहीही ऐकू येणं जवळपास अशक्यच होतं. आणि बहुतेक त्यामुळेच. बरोबर. त्यामुळेच मला हॉर्न ऐकू आला नसावा. एक जोराचा धक्का जाणवला आणि त्यानंतर थेट शवागारात गारीगार वातावरणात जाग आली. नक्की कशानं उडवलं असेल मला? चूक माझीच असावी बहुतेक, न बघता रस्ता क्रॉस करत होतो. पण सिग्नल माझा होता. पण मग त्या टेम्पोच्या हव्या तेव्हढ्या आवाजाची चूक नाही का? मरो तिच्यायला. खेळ तर माझा खलास झालाच होता. ऍनालिसिस करून काय मिळणार होतं. मी पुन्हा 'घोस्ट-घोस्ट' खेळू लागलो. पण ते खोटंच आहे ह्याची खात्री पटली.

पुढल्या दोन-तीन दिवसांत माझ्या घरी चक्क काही रिपोर्टर्स उगवले. मला उडवणारा कुणी लक्ष्मीपुत्र होता हे एव्हाना सगळीभर फिरून माझ्या लक्षात आलं होतं आणि मी त्याला बघूनही आलो होतो. अठरा-एकोणीस वर्षांचा मुलगा होता. मिसरूडही फुटलेलं नव्हतं त्याला. पण एक गोष्ट आहे. मेल्यानंतर मी एकदमच शांत झालो होतो. त्या मुलाचा मला राग आला, पण आदळआपट करावीशी बिलकुलच वाटली नाही. करूही शकणार नव्हतो म्हणा. पण वाटलंही नाही हे विशेष.

मी फक्त सगळं पाहू शकत होतो. त्यामुळे त्रागा करण्यात काहीच अर्थ नव्हता. पण मला एक कळत नव्हतं. की मी नक्की थांबलो कशानं होतो? मला मुक्ति किंवा मोक्ष ज्याला म्हणतात, तो मिळाला का नव्हता? पण त्यादिवशी घरी रिपोर्टर्स आले तेव्हा मात्र मी एकदम उडालोच. त्यातल्या एकानं माझ्या वडलांना 'तुम्ही दलित आहात ना?' असा थेट प्रश्न विचारला. माझे वडीलही त्या प्रश्नानं उडालेच. ह्या प्रश्नाचा नक्की काय संबंध होता हे तेव्हा आमच्या लक्षात आलं नाही, पण दुसर्‍या दिवशी पेपरची हेडलाईन पाहून मी गारच झालो. 'उद्योगपतीच्या मुलाच्या आलिशान गाडीखाली चिरडून दलित तरूणाचा मृत्यू!'

आता मी दलित आहे, ह्याचा माझ्या गाडीखाली येण्याशी काय संबंध? पण नंतर ज्या घटना घडल्या त्यावरून मला त्या बातमीमागची मेख लक्षात येऊ लागली. आमचा एरिया दलितबहुल होता. ज्यादिवशी बातमी छापून आली. म्हणजे तिसर्‍या दिवशी आमच्या एरियातला दलित नेता आमच्या घरी आला आणि त्याच्यासोबत दोन-चार फडतूस पत्रकार. त्यातला एक लोकल केबलन्यूजवाला कॅमेरा घेऊन. मला त्या नेत्याचं नाव तेव्हाही आठवत नव्हतं, पण एरियाभर बाराही महिने वेगवेगळ्या सणांसाठी आणि विविध नेत्यांच्या वाढदिवसांच्या शुभेच्छांसाठी लागलेल्या होर्डिंग्जमुळे मला त्याचा चेहरा लक्षात होता. बाबांना त्याला घरातही घ्यायची इच्छा नव्हती कारण आईची तब्येत फारच खालावलेली होती. पण तो आणि त्याचे कार्यकर्ते परवानगी वगैरे घेण्याच्या मूडमध्ये नव्हते. तो बाबांशी चार सहानुभूतीचे शब्द बोलल्यासारखं करून कॅमेर्‍याकडे वळला.

"आमच्या भागातल्या गरीब दलित तरूणाचा बळी ह्या लक्ष्मीपुत्रांच्या बेदरकार गाडी चालवण्यामुळे गेलाय. एकुलता एक मुलगा गमावलेल्या ह्या दलित कुटुंबासाठी आम्ही न्याय मिळवूनच राहू." तो तावातावानं बोलत होता आणि मी आणि बाबा तोंडाचा आ वासून उभे होतो.

"ओ बाबा, त्याला सांगा हो आपण गरीब वगैरे नाही म्हणून. आणि धाकटा परदेशात आहे तो परत येईलच की आज रात्रीपर्यंत." मी बाबांना सांगत होतो पण मला ठाऊक होतं की त्यांना काहीही ऐकू येणार नाही. आणि एकदम मला रिअलाईज झालं की मला अजून मुक्ति का मिळत नाही. माझे अंत्यसंस्कार धाकट्या भावासाठी थांबलेले होते.

त्याच्या दुसर्‍या दिवशी आमच्या लोकल नेत्याची धडाकेनाज वक्तव्य थोडीफार गाजली आणि एकच गहजब उडाला. गोंधळ असा झाला होता की ज्या लक्ष्मीपुत्रानं मला उडवलं होतं, तो ह्यांच्या पक्षाचा मुख्य धनदाता होता. त्यामुळे लगेच त्यांची जात ही आमच्याहूनही खालची असल्याचा शोध सगळ्यांना लागला होता. पण त्यादिवशी गंमत घडली ती दुसरीच.

माझं प्रेत जाळल्यावर पिंडाला शिवायला कावळ्यांना अडवायचा मी प्रयत्न करत होतो. मला खटल्याचा निकाल लागेपर्यंत वाट पाहायची होती. पण कावळेच ते, माझं कशाला ऐकतील. त्यांनी पोटभर खाऊन घेतलं. मी टेन्शनमध्ये आलो पण तसं काहीच झालं नाही. मला यमदूतही दिसले नाहीत की एकदम सुंदर जागा वगैरेही दिसली नाही. असं जाणवत होतं की आपले सगळेच कन्सेप्ट्स चुकले आहेत.

त्यानंतर आचारसंहिता लागू झाली आणि कोर्टात खटला सुरू झाला. आमचा लोकल नेता गायब झाला तो झालाच. पण कोर्टानं लगेच लक्ष्मीपुत्राला जामीन दिला आणि आमचं कुटुंब चेहरे पाडून कोर्टातून बाहेर पडलं. पुढल्या तारखेला बराच वेळ होता. भाऊ थोड्या दिवसांनी परत परदेशी गेला अन आई-बाबा माझ्या आठवणी कुरवाळत दिवस कंठू लागले. माझा राग हळूहळू परत वाढू लागला होता. माझ्या आई-बाबांचं दुःख मला त्रास देत होतं. दैवानं फारच विचित्र आघात केला होता आमच्यावर.

कोर्टाच्या पुढच्या तारखेला आमच्या लोकल नेत्याच्या पार्टीचा एक प्रमुख नेता लक्ष्मीपुत्राच्या कुटुंबासोबत कोर्टात आला आणि कोर्टाबाहेर तावातावाने बोलू लागला. "श्री. अमुकतमुक ह्यांच्या मुलाचा खटला, ते केवळ दलित असल्यानेच अतिरंजित केला गेला आहे. हजारो अपघाताच्या घटनांपैकीच हा एक." मला आता कंटाळा येऊ लागला होता. मला आता डेस्परेटली मुक्ती हवी होती. पाहिलेले सगळे सिनेमे आणि वाचलेली सगळी पुस्तकं आठवून मुक्तीचे सगळे मार्ग मी चोखाळू लागलो.

पण मग अचानकच एक दिवस आमचा लोकल नेता परत आमच्या घरी उगवला. मधल्या काळात त्यानं पार्टी बदलली होती. तो आता आधीच्याच पार्टीतून फुटून निघालेल्या दुसर्‍या एका पार्टीत गेला होता. तो पुन्हा एकदा 'गरीब दलितांची' बाजू घेण्यासाठी आमच्याकडे आला होता.

त्याच दिवशी संध्याकाळी मुक्तीसाठी देवळाच्या प्रदक्षिणा घालताना मला सुमी दिसली. हो सुमी. म्हणजे मी तसा तिला आधी ओळखत नसे. पण मेल्यानंतर माझ्याकडे बघणारी पहिलीच व्यक्ती ती होती. तिशीची गोड मुलगी. तिच्या वडलांनी तिनं बाहेरच्या जातीतल्या तरूणाशी लग्न जमवल्यामुळे झोपेतच उशीनं नाक दाबून तिचा खून केला होता. तिचा प्रियकर गाव सोडून पळून गेला होता. आणि तीपण मुक्ती शोधत हिंडत होती. तिला भेटलो आणि एकदम मस्त वाटलं.

मी मुक्तीची डेट थोडी पुढे ढकलायचा निर्णय घेतलाय. प्रत्यक्ष जिवंत माणसंच मेल्यासारखं जिणं जगताहेत तर मी निदान मेल्यावर तरी जगून बघावं म्हणतो. 

-समाप्त-