स्वातंत्र्य

ही कथा फारच लांब झाली. पण मला ती क्रमशः म्हणून पोस्ट करायची नाहीये, म्हणून एकत्रच टाकतोय. बाकी, नेहमीप्रमाणेच प्रयत्न आहे. गोड मानून घ्या!

"विक्रम, तुला माहितीय काल मी माझी लास्ट इयरची पुस्तकं आवरत होते!" समीना उत्साहानं सांगत होती.
"हं." विक्रमनं फक्त हुंकार भरला.
"विक्रम?" समीनानं त्याच्याकडे बघितलं. त्याचं लक्ष त्याच्या ब्लॅकबेरीकडेच होतं.
"विक्रम!" तिनं थोडं जोरानं म्हणताच त्यानं तिच्याकडे पाहिलं.
"हं. काय? काय झालं गं?"
हे हल्ली असंच झालं होतं. त्यांच्या लग्नाला दोन वर्षंच होत होती. पण लग्नापूर्वीचा आणि लग्न झाल्यावर वर्षभरानंतरचा विक्रम ह्यांच्यात जमीन-अस्मानाचा फरक होता. तो पूर्णपणे कामात बुडून गेला होता. रात्रंदिवस फक्त काम काम. समीना कंटाळून गेली होती.
त्यांचं लव्ह मॅरेज होतं. ते दोघंजण तिच्या कॉलेजच्या हिस्टरी फेस्टिव्हलमध्ये भेटले होते. विक्रम इंजिनियर होता, पण इतिहासात त्याला खूप रस आणि गती होती. ती मराठा, मुघल आणि राजपूत हिस्टरीवरची मास्टर. एका इव्हेंटमध्ये त्या दोघांच्या गप्पा ज्या रंगल्या, त्या पार प्रेमापर्यंत पोचल्या होत्या. तो हिंदू आणि ती मुसलमान, त्यामुळे गोंधळ उडणार हे ठाऊकच होतं. तेव्हढ्यातच नशीबानं विक्रमला दिल्लीत नोकरीही मिळाली होती. मग त्या दोघांनी पळून लग्न केलं आणि सरळ दिल्लीला स्वतःचा स्वतंत्र संसार थाटला.
स्वतंत्र संसार म्हणजे त्या दोघांची परीक्षाच होती. विक्रमनं सुरूवातीला तिला खूप साथ दिली. पण मग हळूहळू त्याच्या कामाचा व्याप वाढत गेला. विक्रम दिवसातला फारच कमी वेळ तिला मिळायचा. सुरूवाती सुरूवातीला ती रुसायची तेव्हा तो गंमतीनं म्हणायचा, "सॅम, स्वातंत्र्याची किंमत ही चुकवावीच लागते. एकतर स्वातंत्र्याच्या आधी किंवा स्वातंत्र्यानंतर!"
पण मग तिचे रुसवे जाणवण्यापुरता वेळही त्या दोघांना एकत्र मिळेनासा झाला. समीना दिवस ढकलत होती. तिच्या डोक्यात वेळ घालवण्यासाठी नोकरी शोधण्याचे विचार येऊ लागले होते. योग्य वेळ झाली, की आपण त्याला सांगू असा विचार तिनं केला होता.
तो दिवस १५ ऑगस्टचा होता. विक्रमला सक्तीची सुट्टी होती. मग तिला बाहेर घेऊन जाणं भाग होतं. दोघेजण दिल्लीतच फेरफटका मारू असा विचार करून निघाले होते. "आज फार सिक्युरिटी असेल गं. कशाला जायचं?" वगैरे प्रकार त्यानं करून पाहिले, पण समीनाला जायचंच होतं.
दोघेजण रस्त्यानं चालले होते. विक्रमनं पांढर्‍या रंगाची पँट आणि चॉकलेटी रंगाचा शर्ट घातला होता, त्यावर पांढरा कोट. डोळ्यांवर काळा चष्मा होता आणि हातात त्याचा जीव की प्राण, "ब्लॅकबेरी".
समीना आपल्या सवतीकडे बघावं, तशी त्या ब्लॅकबेरीकडे पाहत होती.
"तू सूट कशाला घातलायस. कुठे कामाची अपॉइंटमेंट वगैरे नाहीये ना?" समीनानं साशंक होत विचारलं.
"नाही नाही, ते म्हणजे, मला काही दुसरं मिळालं नाही."
"कसं मिळेल, ह्या असल्या कपड्यांशिवाय, गेल्या वर्षभरात काही घातलंयस. असो."
त्याचं लक्ष अजूनही ब्लॅकबेरीकडेच होतं. समीना नुसती धुमसत होती. हिरव्या रंगाच्या सलवार कमीजचा दुपट्ट्याचं एक टोक हातात घेऊन खेळवत होती.
दोघेही गप्प होते. आपापल्याच विचारात. रस्त्याला वर्दळ तुरळक होती. विक्रमला थोडंसं विचित्र वाटलं.
"ते पुस्तकांचं काहीतरी म्हणत होतीस."
"अरे वा, तुझं लक्ष होतं माझ्या बोलण्याकडे?" समीना कुत्सितपणे म्हणाली.
विक्रमला थोडं वाईट वाटलं. "अगं जरा.."
"राहू दे, राहू दे"
"बोलशील तर काय झालं?"
"अरे नाही, तर काल वाचत होते. आपले योद्धे, आपले सरदार, त्यांचे पराक्रम. आणि हे गोरे लोक त्यांना दरोडेखोर, चोर वगैरे म्हणतात."
"अगं, जसा आपला इतिहास आहे, तसा त्यांचा पण आहे नाही का? आपल्याला जशी आपल्या पूर्वजांपासून स्फूर्ती मिळते, तशीच त्यांनाही त्यांच्या पूर्वजांकडून. बाकी, इतिहासाचा वापर हा वर्षानुवर्ष राजकारण्यांनी केलेला आहे. जर त्यांनी आपल्या बाजूनं इतिहास लिहिला, तर त्यांच्या देशाच्या मनोधैर्याचं काय होईल? खरा इतिहास हा फार कमी वेळा लिहिला जातो. असा इतिहास जो निष्पक्ष असतो, तो मिळणं कठीणच असतं. म्हणून मला नेहमी वाटतं. इतिहास फक्त शिकायचा नसतो, तर इतिहासापासून शिकायचं असतं. आणि तो कवटाळून तर बिलकुलच बसायचं नसतं."
"तुला मी काय वाटते. मी इतिहासाची बी.ए. आहे. आणि तू मला असा ज्ञान देत असतोस जणू मी कुणी मूर्ख आहे." समीना वड्याचं तेल वांग्यावर ओतत होती.
आणि अचानक त्याच्या ब्लॅकबेरीचा लाईट फ्लॅश झाला. त्यानं झपाट्यानं मेसेज वाचला.
"सॅम..." तो अत्त्यानंदानं ओरडला. "सॅम आय हॅव डन इट."
"काय झालं?"
"मी आता माझा स्वतःचा बिझनेस चालू करतोय. यू.एस. मध्ये."
"काय?" तिला काहीच कळेना.
"नोकरीला लागल्यापासूनच एक ठरलं होतं. मला स्वतंत्र व्हायचंय. मी कुणाची चाकरी करू शकत नाही, तो माझा पिंड नव्हे. त्यासाठीच मर मर मरत होतो. अनेक लोकांशी संपर्कात होतो. एक क्लायंट होता, त्याच्याशी बरीच चर्चा झाली होती. पैसे उभे करत होतो. अनेक बाकीच्या तांत्रिक गोष्टींचा अभ्यास करत होतो. तो तिकडचं बघत होता. हा बघ त्याचा मेसेज आलाय आत्ता. मी सकाळपासून ह्याच मेसेजची वाट बघत होतो. पुढच्या महिन्यांत आपण दोघे न्यू यॉर्कला."
"..."
"अगं काही बोलशील?"
"काय बोलू. तुला मला एका शब्दानंही विचारावंसं वाटलं नाही ना? आयुष्याचा एव्हढा मोठा निर्णय तू मला न विचारताच घेतलास. माझी काय इच्छा आहे, मला काय वाटतं, कशाचीच गरज नाहीय ना."
"अगं पण, तू तर हाऊवाईफच आहेस. तुला इथे काय तिथे काय. उलट तिथे जास्त आराम आहे गं! आपल्या दोघांसाठीच तर करतोय सगळं."
"वा वा! दोघांसाठी म्हणे. मग दोघांचीही मतं विचारात घ्यायची असतात. हे सगळं तू स्वतःसाठीच करतोयस."
"समीना!" त्याला कळतच नव्हतं.
"बस झालं आता. मला कंटाळा आलाय ह्या असल्या आयुष्याचा. अशा घरात जिथे मला कस्पटाएव्हढीही किंमत नाही, तिथे मला राहायचंच नाहीय."
"काय? सॅम डोन्ट ओव्हररिऍक्ट!"
"ओव्हररिऍक्ट? अरे मी आहे म्हणून इतके दिवस सहन केलंय. मला साधा एक तासही मिळत नाही दिवसाकाठी तुझ्याबरोबर. एनीवे, संपलंय आता. मला अम्मी कित्येक दिवसांपासून परत बोलावतेय."
"हे कधीपासून..." पण त्याचं वाक्य पूर्ण ऐकायलाही ती तिथे उभी नव्हती.
विक्रम थिजला होता. त्याला कळतच नव्हतं काय झालं होतं. मेंदूला झिणझिण्या आल्यागत वाटत होतं. तो ती गेली त्या दिशेला बघतच राहिला होता. ती दिसेनाशी झाली, तेव्हा तो भानावर आला. त्यानं आजूबाजूला पाहिलं. तो जिथे उभा होता तिथल्या एका दुकानदारानं टीव्हीवर स्वातंत्र्यदिनाचा कार्यक्रम लावला होता. त्याच्या टीव्हीच्या शेजारीच घड्याळ होतं. सकाळचे ९.३० वाजत होते. विक्रमला अचानक जाणीव झाली आणि तो धावतच निघाला. त्यादिवशी मेट्रोही उशीरानं चालत होत्या. त्याला मेट्रो मिळायला उशीर झाला आणि घरी पोचायलाही. त्याच्या घराचं घरपण गेलं होतं. त्याच्या स्वातंत्र्यानं किंमत वसूल करायला सुरूवात केली होती.

अभयनं अजून एक झुरका घेतला आणि सिगरेट शेजारी बसलेल्या शीबाकडे दिली. तिनंही झुरका घेतला आणि परत अभयला दिली. ती साधी सिगरेट नव्हती. त्यात गांजा होता. कान फाडून टाकेल इतक्या कर्कश आवाच्या संगीतानंही त्या सगळ्यांना चढलेली झिंग उतरत नव्हती, उलट वाढतच चालली होती. रात्र रंगत होती. शंभरच्या आसपास उच्चभ्रू घरातली मुलं-मुली ह्या रेव्ह पार्टीला आली होती. ह्यातले अनेकजण रेग्युलर होते. आणि ५-६ जण डीलर्स. हा प्रकार फारच सामान्य होता. दिल्लीसारख्या शहरात श्रीमंतांना काय कमी. अनेक नाईट क्लब्ज आणि पब्जमधून बनवलेलं डिलर्सचं जवळपास अख्खं नेटवर्कच अश्या पार्ट्यांची शान वाढवत असतं. सगळे श्रीमंत, उच्चभ्रू. पार्टीमध्ये उंची मद्य, जेवण आणि सर्व प्रकारच्या नश्याच्या पदार्थांचे पाट वाहत होते.
अभय आणि शीबा ही जोडी अश्या प्रत्येक पार्टीत असायची. ते दोघेजण दिल्लीतल्या दोन मोठ्या उद्योगपतींची मुलं होती. बाप पार्टनर्स, त्यामुळे दोघांची मैत्री लहानपणापासून. आई-वडलांची दुर्लक्ष झालेली ही दोघंच एकमेकांचा आधार होती. पण अक्कल यायची त्याआधीच हातात नको तेव्हढा पैसा आला होता आणि दोघंही वाहावत गेली होती. दोघंही आत्ता जेमतेम २१ वर्षांची होती. कॉलेजची शेवटच्या वर्षाची पार्टी अगदी रंगात आलेली होती. आता शीबाच्या हातात कोकेनची एक पुडी आली होती. तिनं ती पुडी सोडली आणि ओढली आणि.. आणि एकदम ती कोसळली. तिच्या नाकातून रक्त येत होतं. अभय एकदम गडबडला, त्याची झिंग उतरली. ती त्याच्याच मांडीवर पडली होती. त्यानं ती पुडी उचलून वास घेतला. ते हेरॉईन होतं. तो पॅनिक झाला आणि आरडाओरडी करायला लागला. कुणी ऐकण्याच्या स्थितीत नव्हतं हे एक आणि कर्णकर्कश संगीतामध्ये त्याच्या किंकाळ्या विरून जात होत्या. शेजारीच उभा एक डीलर पुढे झाला आणि त्यानं तिला उचलायला अभयची मदत केली.
"आम्ही तिला वाचवू शकतो." खुर्चीवर बसलेला इसम म्हणत होता.
"तिला हॉस्पिटलला घेऊन चला ना लवकर. तिला काहीतरी होईल." अभयच्या डोळ्यांतून अश्रू गळत होते. त्याचा गळा दाटला होता. तो सारखे हुंदके देत होता.
"हॉस्पिटलला नेलंस तर दोघंही आत जाल."
"पण मग. ती बरी कशी होणार. प्लीज, तिला वाचवा हो." अभय गयावया करत होता. त्याला काय करावं सुचत नव्हतं. वडलांना फोन करून हे सगळं कसं सांगणार!
"आम्ही तिला वाचवतो. इथेच डॉक्टरची सोयही होईल."
"मग करा ना. वाट कसली बघताय." शेजारीच सोफ्यावर शीबा निश्चेष्ट पडली होती. नाकातून आलेलं रक्त तसंच वाळलं होतं.
"त्याच्यासाठी एक काम करावं लागेल तुला."
"कसलं काम?"
"सांगतो." तो इसम दात विचकून हसला. "तुझ्या बापाचं ऑफिस ज्या बिल्डिंगमध्ये आहे, तिथे खूप सारी मोठी मोठी ऑफिसेस आहेत."
"मग?"
"तिथे आत जाण्यासाठी खूप सुरक्षा तपासणी होते."
"मग?" अभयला काही कळतच नव्हतं. "ह्या सगळ्याचा शीबाला वाचवण्याशी काय संबंध?"
"पण तिथे तुला कोणी हटकणार नाही."
"हो. ते आहे."
"मग, मी एक छोटीशी बॅग देतो, तेव्हढी नेऊन तिथल्या दुसर्‍या मजल्यावर लिफ्टच्या शेजारच्या कचरापेटीमागे ठेवायची आणि परत यायचं. बस."
"काय? काय आहे त्या बॅगेत?"
"त्याच्याशी तुला काय करायचंय? आम्ही हिचा जीव वाचवतो, पण तुला हे काम करावं लागेल."
"बॉम्ब आहे की काय? मी असलं काहीही करणार नाही."
"बघ. विचार कर. एकतर तुझ्याकडे वेळ कमी आहे. बाकी, इथून बाहेर पडणं फक्त माझ्यावरच अवलंबून आहे."
अभयनं चहूकडे घाबरूनच नजर फिरवली. बरीच माणसं होती.
"आणि त्यातून, तू हा असा. एक दिवस नशा मिळाला नाही, तर भीक मागत येतोस. तुझ्याकडे काही पर्याय आहे तरी का दुसरा? कमीत कमी तिचा जीव वाचवल्याचं समाधान तरी मिळेल." तो दात विचकत हसत होता. आणि अभय खचत चालला होता.

विक्रम मेट्रोमधून उतरला. त्यानं घड्याळाकडे पाहिलं. अजून ९च वाजत होते. वेळ होता. तो शांतपणे रस्त्यावरून चालत होता. त्यानं पांढरी पँट, चॉकलेटी रंगाचा शर्ट आणि पांढरा कोट घातला होता. फक्त आज काळा चष्मा नव्हता आणि हातात ब्लॅकबेरी नव्हता. चालता चालता तो विवक्षित ठिकाणी आला आणि थांबला. त्याची नजर कुणाला तरी शोधत होती. पण कुणीच नव्हतं. त्या दुकानासमोर तो उभा होता. टीव्हीवर स्वातंत्र्यदिनाचा कार्यक्रम चालू होता. विक्रम खिशात हात घालून एकटक टीव्हीकडे बघत होता.

अभय रस्त्यानं चालत होता. त्याचे डोळे एका रात्रीतच खोल गेल्यागत झाले होते. कित्येक वर्षांपासून झोपला नसावा असं वाटत होतं. शेवटचा डोस घेऊन ९ तास होत आले होते. त्याला आत्तापासूनच तल्लफ येत होती. पण त्याच्या खिशात आज नेहमीप्रमाणे पुडी नव्हती. कारण, कुठल्याही प्रकारे त्याच्यावर कुणालाही संशय येणं परवडण्यासारखं नव्हतं. हातातली ४-५ किलोंची बॅग त्याला फारच जास्त जड वाटत होती. तो पाय ओढत चालला होता. अंगावरचा शर्ट त्यानं निघण्यापूर्वी बदलला. थोडं सोबर वाटावं म्हणून त्यानं फॉर्मल्स घातले होते. पांढरा शर्ट आणि काळी पँट घालून तो अजूनच कृश वाटत होता. चालून चालून तो थकला. त्याला धाप लागल्यागत झालं म्हणून तो फुटपाथवरच एका दुकानासमोर उभा राहिला. दुकानात टीव्ही चालू होता, पण त्यावर काय चाललंय, ह्याकडे त्याचं लक्ष नव्हतं.
"लक्षात ठेव, काही शहाणपणा केलास, तर हिच्या जीवावर बेतू शकतं. पोलिसांत जायचा विचारही करू नकोस. सर्वप्रथम ते तुलाच आत टाकतील. आणि सगळ्यांची बेअब्रू निश्चित आहे." तो सांगत होता आणि अभयची एकएक तटबंदी कोसळत होती. तिथून निघताना अभय शीबाजवळ गेला. ती अजूनही निश्चेष्ट पडली होती. तिचा श्वासोच्छवास सुरू होता. नाकाशी सुकलेलं रक्त, त्यानं आपल्या बाहीनं पुसलं आणि एकदमच त्याचा बांध फुटला. तो ओक्साबोक्शी रडायला लागला. मग एकदम सावरला आणि तिथून निघाला. आपल्या घरी गेला आणि तयारी करून तो निघाला होता. आई-वडिल, शीबा, शीबाचे आई-वडिल सगळ्यांचे चेहरे एक एक करून त्याच्या डोळ्यासमोर आले. त्याला ठाऊक होतं, प्रत्येक सीसीटीव्ही कॅमेरामध्ये आपण दिसणार. आज आपण हाराकिरी करायला निघालोय. त्याच्या डोळ्यांतून पाणी आलं.
विक्रमनं एक क्षण आपली नजर फिरवली तर शेजारी एक पोरगेलासा तरून उभा होता. अशक्त वाटत होता आणि तो टीव्हीकडेच एकटक पाहत होता. त्याच्या डोळ्यांत अश्रू होते. आजच्या मुलांमध्येही किती देशभक्ती आहे ते पाहून विक्रमला कौतुक वाटलं. त्यानं अभावितपणे त्या तरूणाच्या खांद्यावर हात ठेवला.
अभय एकदम दचकला आणि भानावर आला. त्यानं शेजारी पाहिलं. एक २७-२८ वर्षांचा तरूण त्याच्याकडे पाहत होता. त्याचा हात अभयच्या खांद्यावर होता आणि चेहर्‍यावर स्मितहास्य होतं.
"खूप कृतज्ञता वाटते ना!" विक्रम म्हणाला.
".." अभयनं फक्त मान डोलावली.
"स्वातंत्र्यदिनाला असंच मन भरून येतं." विक्रम कुठेतरी शून्यात पाहत म्हणाला.
अभयला काही सुचत नव्हतं. "पण आजच्या दिवशी फार सिक्युरिटी असते हो!" तो काहीतरी बोलायचं म्हणून बोलला.
"हं" विक्रमचं क्षणभर लक्ष विचलित झालं होतं. "काय?" तो भानावर येत म्हणाला.
"नाही, मी म्हणतोय, सिक्युरिटी किती असते ना?"
विक्रमच्या चेहर्‍यावर पुन्हा स्मितहास्य आलं. "स्वातंत्र्याची किंमत आहे ती. कुठल्याही स्वातंत्र्यासाठी किंमत चुकवावी लागते. स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वी किंवा मिळाल्यावर, पण किंमत ही चुकवावी लागतेच."
"पण आपल्याच देशात आपणच घाबरून राहायचं.." अभयला तिथेच काळ थांबावा असं वाटत होतं.
"हो, कारण आपण कर्तव्यांमध्ये कमी पडतो. आपण स्वातंत्र्यामध्ये फक्त हक्क बघतो, कर्तव्यांचा आपल्याला विसरच पडतो. आपण जर हक्कांबरोबरच कर्तव्य पूर्ण केली, तर ही स्वातंत्र्याची किंमत लवकर चुकती होईल." विक्रमला आत काहीतरी डांचत होतं. त्याला आपले बांध फुटतील की काय असं वाटत होतं.
एव्हढ्यात अभयचं लक्ष घड्याळाकडे गेलं. ९.३० वाजत होते.
"चला मला जायला हवं." अभय म्हणाला.
विक्रमला का कुणास ठाऊक, त्याला मिठी माराविशी वाटली. त्यानं त्याला एकदम मिठी मारली. अभयला आधी काही सुधरलं नाही. पण मग त्याला एक अनामिकशी शक्ती मिळाल्यागत वाटलं. त्याच्या डोळ्यांमध्ये थोडंसं तेज आल्यागत झालं. स्मित करून तो निघाला.

"स्वातंत्र्याची किंमत....हक्क, कर्तव्य..." अभयच्या डोळ्यांसमोर चेहरे अजूनही नाचत होते. विक्रमचे शब्द त्याच्या डोक्यात घुमत होते. त्याला काहीच कळत नव्हतं.
'आई-वडिलांकडून दुर्लक्ष झालं हे खरं. पण मिळालेल्या स्वातंत्र्याचा आपणही किती गैरफायदा घेतला. आपल्या आई-वडिलांची चूक झालीही असेल, पण म्हणून आपण जे केलं ते बरोबर होत नाही. आपण स्वातंत्र्याच्या नावाखाली स्वैराचार केला आणि आज त्याचे परिणाम भोगतोय. आणि नुसते आपणच नाही, तर परिणाम शीबा, आपले घरचे आणि देशालाही भोगायला लागणार आहेत. हा बॉम्ब दिल्लीतली सगळ्यात मोठी कमर्शियल कॉम्प्लेक्स उडवून टाकेल. हाहाःकार माजेल. आपण ड्रग्जच्या आहारी जाऊन त्याचे गुलाम झाल्याने ही परिस्थिती ओढवलीय. होय गुलामच. ती आता मजा कुठे राहिलीय. पदरचे पैसे खर्च करून आपण गुलामी करतो. आपल्यासाठी बाकी जगणं राहिलंय कुठे?
ह्या सगळ्यातून कसं बाहेर पडायचं? कॉलेजातल्या इतरांसारखं स्वच्छंद, स्वतंत्र जगणं कसं अनुभवायचं? काय करायचं?'
चालता चालता त्याला परत धाप लागली.
'छातीचा भाता झालाय. वय वर्ष एकवीस आहे फक्त माझं. चाळिशीच्या माणसासारखं होतंय. काय करत होतो मी? काय केलंय? आणि काय करतोय?'
त्याला स्वतःचीच प्रचंड घृणा आणि कीव येऊ लागली. त्यानं एकदा बॅगकडे बघितलं. त्याला एकदम काहीतरी वाटलं. त्यानं निर्णय घेतला. त्यानं आजूबाजूला पाहिलं. समोरच एक पोलिस उभा होता. अभय पोलिसाच्या दिशेनं चालायला लागला. त्यानं किंमत द्यायचं ठरवलं होतं!

विक्रम अजून पाच मिनिटं तसाच उभा राहिला. अभय दिसेनासा झाल्यावर तो वळला, आणि... समोर तीच उभी होती. हो, समीना!
आधी विक्रमचा स्वतःच्या डोळ्यांवर विश्वासच बसत नव्हता. तशीच, हिरव्या सलवार कमीजमध्ये. जशी गेली होती, तशीच. आपण स्वप्न पाहतोय, अशी विक्रमला खात्री झाली. आणि त्यानं अभावितपणे तिच्या दिशेनं पाऊल टाकलं. पण मग तिथेच थबकला. आणि उलट दिशेला वळून चालायला लागला.
"बोलणारही नाहीस?" तिचे शब्द कानांवर पडले मात्र तो लगेच थांबला आणि वळला.
त्याच्या डोळ्यांमध्ये अश्रू होते. आता बांध नक्कीच फुटणार होता. गळा दाटून आला होता. एकेक पाऊल टाकत तो तिच्याकडे गेला आणि तिला म्हणाला,
"तू गेल्यावर मी तुला खूप शोधलं. पण तुझ्या आई-वडिलांनी मला तुझा पत्ता लागू दिला नाही. मग मी एकटाच अमेरिकेला निघून गेलो. वाटलं होतं, तुझ्यापासून दूर कदाचित तुला विसरून जाईन. पण तुला गमावल्यावरच मला तुझी किंमत कळली. मी तुझाशिवाय राहूच शकत नाही. मी ५ महिन्यांतच परतलो. माझी खूप मोठी चूक झाली की मी तुला गृहित धरलं. कदाचित तू म्हणतेस तेच खरं. मी फक्त स्वतःचाच विचार करत होतो. मी माझ्या हक्कांचाच विचार केला, कर्तव्य पूर्ण केलीच नाहीत. असो. आता कदाचित फार उशीर झालाय. पण तुला एकदातरी हे सगळं सांगायचं होतं. तुझी माफी मागायची होती. बस. तेव्हढ्यासाठी दरवर्षी इथे येतो. की कधीतरी तू येशील. आता तू मला माफ नाही केलंस तरी चालेल. मी ह्या दुःखाबरोबर जगायला शिकलोय." तिच्या डोळ्यांत पाणी होतं. ती एकटक त्याच्याकडे पाहत होती. तिचे अश्रू त्याला पाहवेनात. तो वळला आणि चालायला लागला.
"माझं ऐकणारही नाहीस?" पुन्हा तिचे शब्द त्याच्या कानी पडले. तो पुन्हा वळला.
आता ती त्याच्या दिशेनं आली.
"तुला तडकाफडकी सोडून मी व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या शोधात निघाले होते. पण तुला गमावल्यामुळे हे स्वातंत्र्य महागातच पडलं. व्यक्तिस्वातंत्र्यासाठी मला स्वतःच्या विचारांना स्वतंत्र करणं पुरेसं होतं, पण हे लक्षात यायला मला खूप वेळ लागला. तुझ्याशी तेव्हाच बोलले असते, तर कदाचित..! एव्हढी धावाधाव करूनही मी कधीच सुखी होऊ शकले नाही. कारण तू नव्हतास. तीन वर्षं तुझ्याशिवाय मी जगलेच नाहीये. आजही आले नसते, तर.." त्यानं तिच्या ओठांवर हात ठेवला. तिनं त्याचा हात हातात घेतला.
"आपण एकमेकांच्या पारतंत्र्यात सुखी राहूया ना!" ती त्याच्या छातीवर डोकं ठेवत म्हणाली.

अचानक बाजूनं एक पोलिस व्हॅन जोराजोरात सायरन वाजवत आली. दोघांनी तिकडे बघितलं. जशी व्हॅन त्यांच्या शेजारनं गेली, विक्रमला आत बसलेला अभय दिसला.

कैच्याकै

माझा जन्म पुण्याचा आहे आणि मी मुंबईत लहानाचा मोठा झालो. मला ठाऊक आहे, की मी हे इतक्या वेळा सांगितलंय, की 'माझा जन्म..' हे वाचल्यावर पुढचं वाक्य लिहायचीही गरज उरणार नाही मला. तरीही पुन्हा सांगतो, कारण ह्या माहितीची पुढच्या लेखाला तेव्हढीच गरज आहे, जेव्हढी मुक्तपीठ वरच्या प्रतिक्रिया एन्जॉय करण्यासाठी लेख वाचण्याची.

तर असं आहे, की माझे वडील सातार्‍याचे आणि ते माझ्या जन्माआधी मुंबईत येऊन बरीच वर्षं झाली होती. त्यामुळे त्यांची भाषा वेगळीच पण बर्‍यापैकी मुंबईकर झाली होती. आई कोकण/पुण्याची त्यामुळे तिचा वेगळाच शब्दसंग्रह, ज्याला मुंबईकर मराठीचा तडका. आता मागचं वाक्य नीट पहा. फोडणी नव्हे, तडका. हे मुंबईकर मराठी. फोडणी पुणेरी भाषेची असते, आमचा तडका. कारण मुंबईकर मराठीवर गुजराती, हिंदी आणि हल्लीची पोरं इंग्रजी शाळांमध्येच जात असल्याने इंग्रजीचे मुख्यत्वेकरून संस्कार आहेत. बरं इथे मी मध्यमवर्गीय मुंबईकर मराठीची गोष्ट करतोय. उदाहरणार्थ, 'वांधा' हा शब्द मूळचा बहुधा गुजराती लोकांचा आहे, पण मुंबईत मराठी काय सगळ्यांच भाषांमध्ये वापरतात. 'तडका' हा पंजाबी/हिंदी शब्द असाच अलगद मराठीत वापरला जातो. सगळ्यात मस्त गोष्ट 'बिंदास' ह्या शब्दाची आहे. मूळ मराठी शब्द 'बिनधास्त', त्याचा दाक्षिणात्य लोकांनी अपभ्रंश केला, 'बिंदास'. हा शब्द मुंबैय्या(भैय्या शी यमक जुळतो नै!) हिंदीत दत्तक गेला आणि मजेशीर गोष्ट ही, की हल्ली मराठी माणसं सुद्धा 'बिंदास' असा उच्चार अगदी बिंदास करतात.

तर नेहमीप्रमाणेच मी विषयावरून वाहावत गेलो. मूळ विषयावर परत येऊ. माझ्या घरी असं जबरा मराठी भाषिक वैविध्य असल्याने, माझं मराठी स्पेशल असणं भाग होतं. पण पुलं म्हणतात ना, 'नारळ आणि मुलगा, कसा निघेल ते सांगता येत नाही', तस्मात आमचं मराठी हे 'ना घर का, न घाट का' असं झालं. मागच्या वाक्यात वापरायला मला मराठी म्हण सापडेना. हां आत्ता आठवली, 'कशाचं काय अन् फाटक्यात पाय'. चुकीची असावी बहुधा, पण असो. आम्ही प्रयत्न तर केला.

हां, तर आमच्या मातोश्री कोकणात शाळा आणि पुण्यात कॉलेज अन् नोकरी केलेल्या. त्यामुळे फटकळ शब्दांचा संग्रह त्या योग्य वेळी बटव्यासारखा मोकळा करतात. 'खुटापर्‍यागत बसू नकोस', 'निवणं करून कशासाठी बसले आहात', 'सपाज्ञा देउ नकोस (की करू नकोस?)' हे आणि असे अनेक वाक्प्रचार मला कळतात, पण मला योग्य वेळी इतक्या वर्षांचा दांडगा श्रवणानुभव असूनही वापरता येत नाहीत. पण तिच्या बोलण्यात पुणेरी तिरकसपणापेक्षा कोकणी फटकळपणा जास्त आहे. त्यामुळे ती रागावून बोलली तरी तिलाच जास्त त्रास होतो. आम्हा दगडांना सहसा जास्त काही वाटत नाही. उलट बाबांची केस आहे. बाबांचा शब्दसंग्रह सातारी आहे. ते कधीच 'चावी' वापरत नाहीत, फक्त 'किल्ली'. ते भाज्या कापू शकत नाहीत, फक्त 'चिरता' येतात. 'टोमॅटो' चं स्पेलिंग अचूक ठाऊक असूनही, ते फक्त 'टामाटू'च खातात, माझ्यासाठी ते नेहमी 'बारके बारके' पेरू आणतात आणि 'मामुली' गोष्टींमुळे त्यांना फरक पडत नाही. सातारी लोकांना सहसा वाक्प्रचार ह्या भाषाविशेषाविषयी प्रेम नसतं, तद्वत माझे वडिल वाक्प्रचारांच्या फंदात पडत नाहीत. पण रांगडेपणा भरपूर. बोलताना फारसा विचार करायचा नाही. फटकळ नव्हे, लहेजाच रांगडा. म्हणजे उदाहरणार्थ. "नमस्कार, काय म्हणता?" च्या ऐवजी, "काय लेका, हैस कुठं?" अर्थात बाबांच्या मूळ भाषेलाही मुंबईचा तडका बसलाय, त्यामुळे हे 'लेका' वगैरे मी सातार्‍याला गेल्यावर माझ्या आतेभावाच्या तोंडूनच ऐकतो.

बरं मी मराठी शाळेत शिकलो. पण सगळी पोरं शहरीच आणि शाळेतलं मराठी आपलं प्रमाणित अधिकृत मराठी असतं. त्यामुळे काही विशेष बदल संभवत नव्हता. पण माझ्या इमारतीमध्ये राहणार्‍या इंग्रजी मिडियमच्या पोरांमुळे आणि त्यांच्या 'बड्डे' ला केक खायला जात असल्याकारणे माझ्या शब्दसंग्रहात, आमच्या 'बिल्डिंग'ची 'बॅगसाईट' (मागची बाजू) आणि 'टेरेस' अशी भर पडली होती. भरीस भर म्हणून मी क्रिकेट खेळताना 'फास बॉल' टाकायचो आणि बरेचदा 'क्लीन बोल्ट' व्हायचो. आणि मी बिल्डिंगमधल्या लहान पोरांमध्ये गणना होत असल्याने बरेचदा 'इंटर पिंटर' असायचो (म्हणजे दोन्ही टीम कडून खेळायचो, 'लिंबू टिंबू' ह्या मराठी कारकुनाला 'अकाउंटंट' म्हणायची पद्धत आहे ती). मग इंजिनियरिंग कॉलेजात पोचेस्तोवर हळूहळू अनेक रोजच्या वापरातले शब्द इंग्रजी झाले होते. पण वर्गातल्या हॉस्टेलाईट पोरांच्या विविध भाषांशी ओळख होऊ लागली होती. सगळ्यात लगेच लक्षात येणारा लहेजा म्हणजे नागपुरी. "अबे काय करून राहिला बे तू?" "मी इथे तुझी वाट पाहून राहिलो न बे!" ही वाक्यरचना मला जाम म्हणजे जाम आवडते. पण नागपुरी पब्लिकची दुसरी सवय म्हणजे आपापसात बरेचदा हिंदीत बोलतात. हे मला न उलगडलेलं कोडं आहे. बाकी वैदर्भीय बंधूंची बोली ही नागपुरीसारखीच थोडीफार, पण त्यातही व्हेरियेशन्स असतात. त्यांना आपापसात बरोबर कळतं कोण कुठला आहे. माझा त्यामध्ये विशेष अभ्यास नसल्याने आत्ता जाऊ दे.

पुढे नोकरीला लागलो तर तिथेही माझ्या पुढच्याच टेबलवर माझा मित्र नागपुरी. बरेच दिवस त्याच्याबरोबरच प्रोजेक्टवर होतो. त्यामुळे नकळत मी त्याच्याशी त्याच्याच बोलीत बोलायला लागलो. ही माझी समस्या आहे. माझा लहेजा फार सहजपणे समोरच्यासारखा होऊन जातो. ६वी-७वीत असताना मी महिनाभर वडगाव बुद्रुकला राहिलो होतो, माझ्या आजोबांच्या घरी. तिथल्या गावातल्या पोरांबरोबर खेळायला जायचो. आईलाच माझ्या लहेजाची काळजी लागली. पण मग मुंबईत परतल्यावर महिन्याभरात मी नॉर्मलला आलो.

तर माझ्या ह्याच समस्येचा मला सध्या भारी त्रास होतोय. त्याचं झालं असं.

मी मराठी ब्लॉग विश्वामध्ये जानेवारी २०१० मध्ये इवल्याश्या पावलांनी, दबकत दबकत चंचुप्रवेश केला. गरीबासारखा पोस्टा लिहायचो. चार-दोन भली माणसं, 'मराठी ब्लॉग विश्व' च्या कृपेनं चक्कर टाकून जायची. एखादा अतिशय भला भेटदाता, प्रतिक्रियाही देऊन जायचा. मी सुखावायचो. काही प्रथितयश ब्लॉगकारांचे ब्लॉग्ज आणि त्यावरच्या प्रतिक्रियांचा पाऊस पाहून डोळे दिपून जायचे. कधीतरी आपला ब्लॉगही असा होईल का? अश्या निरर्थक स्वप्नांमागे मन दुडूदुडू धावायचं. हो दुडूदुडू, कारण तेव्हा मी मराठी ब्लॉगिंगमधलं बाळ होतो. अर्थात अजून मोठा झालो नाहीये, पण तेव्हा बाळ होतो हे कन्फर्म. तर अश्या वेळी, एक फरिश्ता माझा फॉलोअर झाला. त्याचं नाव मी सांगत नाही, पण आडनाव पत्रे होतं. त्याचं नाव सांगायला मला फार आनंद झाला असता, पण असो. आणि माझा आत्मविश्वास दुणावला. मग मी अजून जोमाने आपल्या मतांची पिंक टाकायला लागलो. मग कळलं, की जितकं जास्त वाचेन तितकं जास्त लिहिता येईल, मग मी अजून ब्लॉग्ज वाचायला घेतले. त्या फरिश्त्याशी नेट ओळख झाली. मग अनेक प्रथितयश ब्लॉगर्सच्या ब्लॉग्जवर प्रतिक्रिया देऊन देऊन त्यांच्याशी ओळखी काढल्या. मग गुगल बझ नामक एका झंझावातानं अनेकानेक ओळखींची कवाडं उघडली. रोजच्या रोज कित्येक मराठी ब्लॉगर्स आणि ब्लॉगवाचकांशी ओळखी झाल्या आणि इथेच घात झाला.

महाराष्ट्राच्या नव्हे भारताच्या नव्हे जगाच्या कानाकोपर्‍यातल्या अनेकानेक लोकांशी रोजच्या रोज बोलण्यामुळे माझ्या भाषेची वासलात लागली. आयडेंटिटी क्रायसिस निर्माण झाला. मीच हरवलो. हे म्हणजे, अमिताभपासून सगळ्या गायकांच्या आवाजात गाणी गाऊन गाऊन सुदेश भोसलेंचा स्वतःचाच आवाज कुणाला ठाऊक नाही, तसं झालं. इतके विविध शब्द माझ्या संग्रहात आलेत की हल्ली मी जे लिहितो, ते मीच लिहिलंय का असा प्रश्न मला पडतो. बरं, हे शब्द स्पेशल आहेत. ते अर्थांसकट इथे मी स्वतःच्याच आठवणीसाठी देतोय. जेणेकरून आजपासून काही वर्षांनी जेव्हा माझी भाषा पुन्हा एकदा बदलून गेली असेल, तेव्हा हा लेख मला माझ्या आजच्या स्थितीची कल्पना देईल.

१. भारी - भारी म्हणजे मुंबईकर मराठीत झकास. मी भारी हा शब्द दोन-तीन महिने पूर्वीपर्यंत कधीच वापरला नसेल. आणि आजच्या तारखेला, ह्या शब्दाशिवाय माझा दिवस पुरा होत नाही. कुठलीही चांगली गोष्ट 'भारी'च असते, असा माझा ठाम समज झालाय.

२. प्रचंड - प्रचंड हा शब्द मी पुस्तकात कित्येकदा वाचलाय, पण मी बोलीभाषेत तो वापरेन असं मला कधी स्वप्नातही वाटलं नसेल. आज मी हा शब्द कशाच्याही मागे लावतो. 'तो प्रचंड त्रास देतोय मला' पासून 'त्याने प्रचंड वेळ काढला.'

३.प्रचंड भारी - हे डेडली कॉम्बो आहे. प्रचंड भारी म्हणजे सुपरलेटिव्ह डिग्री आहे. एखादी गोष्ट प्रचंड भारी आहे म्हणजे अतिशय सुंदर किंवा अतिशय झकास किंवा अतिशय .... भारी आहे!

४. कैच्याकै भारी - ओके, आता ह्यासाठी मला कैच्याकैचा अर्थ सांगावा लागेल असं तुम्हाला वाटत असेल तर त्याची अजिबात गरज नाही. कैच्याकै भारी म्हणजे 'ब्युटिफुल, मोअर ब्युटिफुल, मोस्ट ब्युटिफुल' मधल्या 'मोस्ट ब्युटिफुल' सारखं आहे. म्हणजे, ह्यापुढे उच्च दर्जा नाही. ह्यापुढे दाद असूच शकत नाही. उदाहरणार्थ, लतादीदी कैच्याकै भारी गातात, सचिन तेंडुलकर कैच्याकै भारी क्रिकेट खेळतो आणि विद्याधर भिसे कैच्याकै भारी पकवतो. ओके, शेवटचा वाक्यातला प्रयोग चुकलाय पण असो.

थोडक्यात, कुठल्याही विशेषणापुढे 'प्रचंड' आणि 'कैच्याकै' हे लावता येतात. पण 'कैच्याकै' वेगळा वापरला तर मात्र अर्थ बदलतो बरं का. तेव्हा इथे थोडं सांभाळावं लागतं.

५. कैच्याकै - कैच्याकै ह्या शब्दाचा 'काहीच्या काही' ह्या शब्दसमूहाशी अर्थाअर्थी काहीही संबंध नाही. हां, काही भाषाप्रभू कैच्याकै हे अपभ्रंश झालेलं रूप असल्याचा दावा करतील, पण करोत बापडे. आमच्या मते ते फक्त 'होमोफोन्स' (सारखा उच्चार असलेले) आहेत. पण, ह्याच भाषाप्रभूंमुळे काही लोक कैच्याकै ला 'काहीच्या काही' च्या ऐवजी वापरतात. कैच्याकैचा खरा(!) अर्थ 'आऊट ऑफ धिस वर्ल्ड' असा आहे. आता कुणी म्हणेल, मराठी काय अर्थ. अरे मनुष्यांनो, हा एकमेवाद्वितीय शब्द आहे. मराठीत ह्या शब्दाला समानार्थी शब्दच नाहीये. आणि इंग्रजीतही अख्खा शब्दसमूह वापरावा लागला.

६. निवांत - हा शब्द मी पुस्तकांमध्ये वाचला होता, पण मग हल्ली ब्लॉग आणि बझच्या कृपेने मीदेखील सर्रास वापरू लागलोय. कुणी विचारलं काय चाललंय, की मी 'निवांत' असं उत्तर देईन हे मला ५ महिन्यांपूर्वी कुणी म्हणालं असतं तर मी निवांतपणे त्याच्याकडे दुर्लक्ष केलं असतं.

७. अशक्य - अशक्य ह्या शब्दाचे 'शक्य नसलेलं' ह्यापलिकडेही अर्थ आहेत, हे जर नेपोलियनला वेळेत कळलं असतं, तर त्यानं त्या शब्दासकट डिक्शनरी छापली असती. अशक्य म्हणजे 'प्रचंड' आणि 'कैच्याकै' ह्यामधली पातळी. अशक्य सुंदर म्हणजे अतिशय सुंदर. ऑन सेकंड थॉट्स, असं पाहिजे - 'भारी, प्रचंड भारी, अशक्य भारी'. कैच्याकै म्हणजे 'आऊट ऑफ धिस वर्ल्ड' आहे ना! पण अशक्यचा दुसरा अर्थ म्हणजे 'शब्दांपलिकडे' म्हणजे 'कैच्याकै' सारखं नाही, ऍक्च्युअली कशासारखंच नाही. म्हणजे, आता बघा, एखाद्यानं तुम्हाला तुमच्या आवडत्या मुलीसमोर दुसर्‍याच मुलीबद्दल चिडवलं, तर तुमच्याकडे काय शब्द असतात त्याच्यासाठी? मागचा प्रश्न नीट वाचा मी शब्द म्हणतोय, शिव्या नव्हे. असा शब्दांपलिकडला आशय सभ्यपणाने व्यक्त करायचा असेल तर, 'अशक्य आहेस तू!' एव्हढं म्हणता येईल.

आता असा शब्द जो मी अभिजीत वैद्यला भेटण्यापूर्वी ऐकलाही नव्हता आणि आता सर्वांत जास्त वापरतो.

आवरा - 'आवरा' हा शब्द मी ऐकला नव्हता असं नाही. 'चला आता दप्तराचा पसारा आवरा नाहीतर फटके मिळतील' अश्या आशयाने ऐकला होता. पण आवरा हे पाणचटपणाचं एकक आहे हे मला अभिजीतमुळे कळलं. एखाद्या लेखावर खूपच 'आवरा' कॉमेंट्स येताहेत, किंवा अमकातमका 'आवरा' फॉर्ममध्ये आहे ,अश्या पद्धतीने ते विशेषण म्हणूनही वापरलं जातं. आता ते विशेषण आहे म्हटल्यावर, आवरा, प्रचंड आवरा, अशक्य आवरा आणि कैच्याकै आवरा असेही वाक्प्रयोग हल्ली मी बरेचदा करतो.

आता लोकं 'आवरा' म्हणण्याच्या आत ही साता उत्तरांची कहाणी साठा उत्तरीं सुफळ संप्रूण(संपूर्ण) करतो!

विशेष टीप - वरती शब्दांचा क्रम हा त्यांची प्राथमिकता किंवा महत्व दर्शवत नाही, तो कसाही आहे. आणि 'आवरा'ला अनुक्रमांक न देणं हे त्याचं निर्विवाद वर्चस्व दर्शवण्यासाठी वापरलं गेलेलं 'गिमिक' आहे.

स्वामी तिन्ही जगांचा..

परवा माऊताईबरोबर सहजच्या गप्पा मारताना आईला मुलासाठी किती काय काय करावं लागतं असा विषय निघाला. मी विचारात पडलो. आपण आईला किती गृहित धरतो (इथे आपण म्हणजे मी स्वतः आहे, ह्याची नोंद घ्यावी). किती म्हणजे कुठल्या हद्दीपर्यंत. विचार भिरभिरायला लागले होते, पण तेव्हढ्यात कलिग बोलवायला आला आणि नावेची दिशा बदलली. जोवर दिवस संपत आला, मी थकून गेलो होतो. मीटिंग रूममध्ये तेच तेच बोलून बोलून डोकं भणाणून गेलं होतं. अचानक माझा मोबाईल व्हायब्रेट व्हायला लागला. मी घड्याळाकडे बघितलं. ५.४५ झाले होते. मी नेहमी ५-५.१५ ला घरी फोन करतो. आता तीन वर्षं झालीत इथे, तरीसुद्धा मला ५ मिनिटं जरी उशीर झाला तरी आईचे तिथून फोन सुरू. मी थोडा वैतागूनच मनात विचार करायला लागलो, "काल सांगितलं होतं की आज मीटिंग आहे!" मी फोन उचलत नव्हतो, म्हटलं १५-२० मिनिटांत उरकेल मग निवांत करू फोन. पण एकदा वाजून थांबला नाही तो पुन्हा सुरू. शेवटी मी बाहेर पडलो, मोबाईलवरूनच फोन लावला, म्हटलं, "अगं आई, दम धर की थोडा. बोललो होतो ना काल. संपली मीटिंग की करतो ना निवांत." तिनं बरं म्हणून फोन ठेवला. मला ठाऊक होतं की आता नाही केला तरी चालणार होता, आईला आजच्या दिवसाची खात्री झाली होती की मी ठीक आहे. 'घार हिंडते आकाशी, चित्त तिचे पिलांपाशी!'

त्यानंतर काल बीबीसीवर मी पाकिस्तानच्या पुरांची बातमी पाहत होतो. एक बाई गुडघाभर पाण्यातून चालत होती. कॅमेरा पहिल्यांदा मागून चालत होता. मग कॅमेरा पुढे गेला. तिच्या हातांमध्ये तिचं दोनेक वर्षांचं बाळ होतं. त्याच्या इवल्याश्या हाताला सलाईन लावलेलं होतं आणि त्या सलाईनची पिशवी त्या माऊलीनं हातात धरली होती. ती अथक रडत होती. बोलतानाही रडत होती. तिच्या बाळाला डायरिया झाला होता. तिला काही डॉक्टरांनी औषधं दिली होती आणि सलाईन दिलं होतं. पण पुढच्या इलाजासाठी हॉस्पिटललाच जावं लागेल असंही सांगितलं होतं. आता ती एकटीच हॉस्पिटल शोधत निघाली होती. बीबीसीवाल्यांनी तिची मदत केली की नाही, ते ठाऊक नाही, पण माझ्यासाठी ती पाकिस्तानी आहे हे सत्य क्षणभरासाठी बाजूला पडल्यागत वाटलं. त्या आईचा आपल्या मुलासाठी चाललेला जिवाचा आटापिटा पाहून क्षणभर काळीज हललं. पण मग बातमी बदलली.

मग दिवसभर बरंच काही केलं, वाचलं. पण विचार बदलत नव्हते. आई दोन आठवड्यापूर्वी १० दिवसांसाठी माझ्या एका मामेबहिणीकडे जाऊन आली. बाबा सांगत होते आईचं माहेरपण व्यवस्थित झालं तिथे. आईला खरंच छान आराम मिळाला. मग मी पुन्हा विचारात पडलो, की खरंच घरी आई किती राबत असते. मी सुट्टीवर गेलो की तर तिच्या लगबगीला उधाण येतं. तुला हे करून घालायचंय, तुला ते करून घालायचंय. मग जायच्या दिवशी तिला अचानक एखादी गोष्ट आठवते, जी राहून गेली. मग चुटपुटत बसते. दिवसभर काम करत राहते, पण तिला मदत नाही केली तर चालतं, फक्त , "आई किती दमलीस गं!" एव्हढं बोललेलंही पुरतं. पण आपण ते ही किती वेळा बोलतो. लहानपणापासून आजपर्यंतची एक क्विक रिकॅप आत्ता माझ्या डोळ्यासमोर येतेय. आनंदाचे क्षण, यशाचे क्षण, दुःखाचे क्षण, अपयशाचे क्षण; पण प्रत्येक वेळी आईच्या डोळ्यांत अश्रूच दिसताहेत मला. की मलाच धूसर दिसतंय सगळं!

आई नेहमी सांगते, लहान असताना, म्हणजे अगदी ४-५ वर्षांचा असताना तिनं मला एक गोष्ट सांगितली होती.

एक मुलगा त्याच्या आईचा फार लाडका असतो. तो मोठा होतो आणि लग्न करतो. पण त्याची बायको वाईट असते. एक दिवस ती त्याला त्याच्या आईचं काळीज घेऊन यायला सांगते. तो बर्‍याच विचारांती जातो आणि आईचं काळीज घेऊन परतीला निघतो. रस्त्यात त्याला ठेच लागून तो पडतो. तर आईच्या काळजातून आवाज येतो, "बाळा, लागलं तर नाही ना तुला?"

आई सांगते, त्या काहीच न कळण्याच्या वयात मी हमसून हमसून रडलो होतो. बराच वेळ रडत होतो. पण आता मोठा झालो ना. आता कळतं, की गोष्ट सिंबॉलिक आहे. त्यावेळेस निरागस असेन, आई हेच विश्व असतं त्या वयामध्ये. 'स्वामी तिन्ही जगांचा, आईविना भिकारी' ह्या ओळींचे अर्थ तेव्हा जसे कळतात, तसे जग कळायला लागल्यावर कळेनासे होतात. मग आई मोठ्या विश्वाचा एक भाग बनून जाते. पण मग काही काही घटना दिसतात आणि पुन्हा जाणीव होत रहाते, की आपल्यासाठी आता आई मोठ्या विश्वाचा एक भाग असेल पण आईसाठी तिचं मूल हेच तिचं विश्व असतं, कायमसाठी!

आणि आपण आईला किती गृहित धरतो!

(ही पोस्ट माझ्या आईसाठी आहेच, पण सगळ्याच आईंसाठी आहे, आणि माझ्या सगळ्याच तायांसाठी ज्या आईसुद्धा आहेत. खासकरून माऊताई जिच्यामुळे मी विचारात पडलो.)

नावात काय आहे

कालच टीव्हीवर बातमी बघत होतो. 'टोयोटा' नं जपानमध्ये विक्रमी विक्री केलीय, पण अमेरिकेमध्ये त्यांच्या विक्रीचा नीचांक आहे. काही महिन्यांपूर्वीच 'गुणवत्ता' (क्वालिटी) शी संबंधित अनेक समस्या उद्भवल्याने, टोयोटावर हजारो गाड्या परत मागवण्याची नामुष्की ओढवली होती. अमेरिकेच्या कोर्टांमध्ये त्यांच्यावर बर्‍याच ग्राहकांनी 'सेकंड हँड किंमत' घटल्याबद्दल केसेसही ठोकल्यात. त्यामुळे टोयोटाला आपला गुणवत्ता तपासणी विभाग वाढवावा लागला, अनेक भरपाया द्याव्या लागल्या, कमावलेल्या नावाला बट्टा लागला तो वेगळाच. ह्या सगळ्या प्रकरणामुळे अमेरिकेत आणि इतरत्र त्यांची विक्री विक्रमी घटली, पण टोयोटाचा मूळ देश असलेला जपान मात्र अपवाद ठरलाय. तिथे ह्यावर्षीदेखील लोकांचा टोयोटावरचा विश्वास कायम असल्याचं दिसून आलंय. सर्वेक्षणांमधून हे ही सामोरं आलंय, की मुळात जपानी माणसांना 'त्यांची' कंपनी असलेल्या आणि जगभरात नाव कमावलेल्या टोयोटाचा फार अभिमान वाटतो. युरोपमध्ये पहायला गेलं तर अश्याच प्रकारे, 'सिमेन्स'बद्दल जर्मन लोकांना आणि 'फेरारी' बद्दल इटालियन लोकांना वाटणारा 'जिव्हाळा' आणि अभिमान जाणवतो.

नीट पाहिलं, तर 'टोयोटा' हे नाव जपानी आहे. 'सिमेन्स' हे त्या कंपनीच्या संस्थापकाचं आडनाव (जो प्रसिद्ध संशोधक होता आणि ह्याच्याच नावाने वाहकतेचं एकक आहे) आणि फेरारी हे देखील इटालियन आडनाव आहे. 'होंडा', 'देवू', ही अनुक्रमे जपानी आणि कोरियन आडनावं आहेत. एकंदर 'नोकिया', 'केलॉग्ज', 'कॅडबरी', 'नेस्ले' ह्या सगळ्या परदेशी कंपन्यांची नावं, त्यांच्या त्यांच्या मूळ देशाच्या भाषेतलीच आहेत. माझा मुद्दा असा आहे, की ह्या सगळ्या कंपन्या आपल्याच भाषेतली, आपल्याच मातीतली नावं घेतात आणि नुसत्या स्वतःच्या देशातच नाही, तर जगभरात ते नाव पोहोचवण्यात यशस्वी होतात.

आता आपल्या कंपन्यांकडे पाहू. सर्वप्रथम, 'टाटा' चा सन्माननीय अपवाद आपण बाजूला काढू. 'रिलायन्स', 'इन्फोसिस', 'विप्रो', 'एचसीएल इन्फोसिस्टम्स' ही काही उदाहरणं मोठी. 'पार्ले' हे उत्पादन फक्त भारतातच प्रसिद्ध आहे, तीच गत 'बजाज'चीतरीही त्याला बेनिफिट ऑफ डाऊट देऊ. 'गोल्ड स्पॉट', 'थम्स अप'(ही पूर्वी देशी कंपनी होती, मग ती 'कोक'ने विकत घेतली.), 'व्हिआयपी' ही अजून काही उदाहरणं. अनेक देशी नावांची उत्पादनंही आहेत, जी देशामध्ये बर्‍यापैकी प्रसिद्ध आहेत, पण बहुतांशी त्यांना त्यापुढे जाण्याचा स्कोप नाही. तसंही, मला सर्वसमावेशक असं वक्तव्य करायचं नाहीय, पण एकंदर पद्धत कुणाच्याही लक्षात आली असेल. सहज रस्त्याने चालतानाही, दुकानांची नावं वाचत चला. जुन्या दुकानांची नावं अजूनी, 'गणेश जनरल स्टोर्स' वगैरे दिसतील, तुलनेनं नवं दुकान दिसेल, 'मॅग्नम', 'क्लासिक', 'सॉलिटेअर' आमच्याइथे, 'नीलकमल हेअरकटिंग सलून' आहेच, पण 'रिलॅक्स' हेअरकटिंग सलूनदेखील आहे. 'हेमंत केशकर्तनालया'चं रुपांतर 'हेमंत हेअर कटिंग सलून' मध्ये कधी झालं, हे आमच्याही लक्षात आलं नाही. 'कृष्णा विजय हिंदू हॉटेल'चं नाव 'क्रिष्ना रेस्टॉरंट' झालं, 'वसंत विजय हिंदू हॉटेल'चं असंच काहीतरी 'चायना टाऊन' वगैरे कायसं झालं. बदल झाले, मोठे बदल झाले, पण रोज एखादी गोष्ट बघितली, की तिच्यातले सूक्ष्म-सूक्ष्म होत मोठे झालेले बदल कळत नाहीत, पण एकदम बघायचा कोनच बदलला तर बदल डोळ्यांत भरायला लागतात.

युरोपातल्या लोकांचा भाषाभिमान पाहून मला कधीकधी न्यूनगंड वाटायला लागतो. पण ते असा काही ठरवून अभिमान बाळगत नाहीत, तो तसाच त्यांच्या धमन्यांत वाहतो. त्यांच्या कंपन्यांची नावं, 'क्राऊस माफ्फेई बेर्स्तॉर्फ', 'वेअर गाब्बिओनेत्ता' आणि अजूनही सोपी सोपी आहेत, पण त्यांची नावं, जिथली तिथली स्थानिक. उगाच 'पर्सेप्ट', 'कॅनोनिकल' वगैरे उधारउसनवारीची नावं आणत नाहीत ते सहसा. अपवाद सर्वत्र असतात, पण आपण पद्धत पाहिली, तर अशीच असते. आता तुम्ही विचार करा, 'भिवबा प्लॅस्टिक्स' ह्या नावाने कुणी कंपनी काढली, तर ती किती दिवस टिकेल भारतातच, सोडा महाराष्ट्रात. पण त्यानंच 'जेम प्लास्टिक्स' किंवा 'टॉप प्लास्टिक्स' (माझं इंग्रजी नावांचं सिलेक्शन आणि कल्पनाशक्ती फार थिटी पडतेय आत्ता ह्या क्षणी) असं काहीसं नावानं काढलं, तर त्याचा धंदा चालण्याची शक्यता वाढते. ह्याचं कारण बहुधा, इंग्रजांच्या काळापासून आलेलं, 'परकीय' वस्तूंचं आणि पर्यायाने परकीय नावांचं आकर्षण असावं आणि कालांतराने अमेरिकन झळाळीमध्ये दिपून गेलेले डोळे असावं. 'कोलंबस ट्रॅव्हेल्स' हे नाव 'कडमडेकर यात्रा कंपनी' पेक्षा 'हेप' आणि 'हॅपनिंग' वाटतं. ह्याचं कारण आपल्या शिक्षणात आणि आपल्यावर चहूबाजूनी पडत असलेल्या प्रभावात कुठेतरी असावं.

ह्याचा अर्थ काय होतो? आपण सगळेच (सन्माननीय अपवाद असतीलच) कमीअधिक फरकाने, सहज प्रभावित होऊ शकणारे असतो. आपण स्वतःच स्वतःला कमी का लेखतो हे मला न उलगडलेलं कोडं आहे. एक उदाहरण देतो. माझ्या बाबांच्या मते वुडलँड हे बूट उत्कृष्ट असतात, त्यामुळे मी तेच वापरले पाहिजेत. मला स्वतःला महाग बूट आवडत नाहीत, कारण माझ्यामते माझ्या चालण्याच्या पद्धतीमुळे बूट इतरांच्या मानाने लवकर खराब होतात. पण गेल्या वर्षी मी बाबांच्या पुढे हार मानली आणि वुडलँड घेतले. अपेक्षेप्रमाणे सहा महिन्यांत ते ओळखू न येण्याइतपत पालटले. मी सुट्टीवर आलो असताना दुकानात गेलो आणि स्वस्तामध्ये, त्यांचं उत्तम रिव्हँपिंग करून आणलं. अजून वर्षभर ते टिकले आणि मग त्यांनी राम म्हटलं. मग माझी आणि बाबांची वरात पुन्हा वुडलँडमध्ये. माझा सक्त विरोध ह्याही वेळी मोडून काढण्यात आला आणि पुन्हा महागडे बूट माझ्या पायात आले. काऊंटरवर पैसे देताना, तो दुकानदार पॉलिशचा एक ६० रूपयाचा ब्रश दाखवत होता आणि १००-१५० रुपयाचं पॉलिश दाखवत होता. बाबा म्हणाले, "अरे भाऊ, तुम्ही एव्हढे महाग बूट विकताय, तर १००-१५० रूपयाच्या गोष्टी तुम्ही फुकट दिल्या पाहिजेत. वुडलँडसारख्या परदेशी कंपनीला शोभत नाही असं."

तर तो म्हणाला, "काका(हे तो बाबांना म्हणाला), वुडलँड भारतीय कंपनी आहे (संभाषण हिंदीत होतं)."

"क्काय?" मी आणि बाबा एकदमच म्हणालो.

बाबांचा भ्रमनिरास झाला होता. मला क्षणभर वुडलँडबद्दल आदर वाटून गेला.

विचार करा, जर वुडलँडने तितक्याच उत्तम क्वालिटीचे बूट, 'अरण्य' किंवा तत्सम नावाने विकले असते, तितक्याच उत्तम शोरूम्समध्ये, तर ते एव्हढे नावाजले असते का? (ओके, बर्‍याच जणांना वुडलँड माहित नसेल तर ठाऊक नाही, पण मोठ्या शहरांमध्ये त्यांचं बर्‍यापैकी प्रस्थ आहे) ह्या एका प्रसंगानं मी स्वतःच विचारात पडलो, की असं का? ती भारतीय कंपनी आहे म्हटल्यावर माझ्या आणि वडलांच्या अपेक्षा कमी झाल्या होत्या का? नक्की काय वाटलं होतं त्या क्षणी? नेहमी स्वदेशी स्वदेशी म्हणणारा मी, चारचाकीही घ्यायची तेव्हा महिंद्रा किंवा टाटा असं स्कोडावाल्यांसमोर बोलणारा नक्की कसा विचार करतो?

नावामध्ये असा काय महिमा आहे, की ज्यामुळे किस्मत बदलते. क्षेपणास्त्रांची नावं, 'अग्नी', 'पृथ्वी' किंवा 'घौरी' अशी का ठेवतात? 'रघू', 'रमेश' किंवा 'अस्लम' अशी निरुपद्रवी का ठेवत नाहीत? युद्धमोहिमांची नावं 'पराक्रम', 'विजय' अशी का ठेवतात, '११२' किंवा '३६४' अशी आकड्यांमध्ये का ठेवत नाहीत? बर्‍याच नावांशी 'अस्मिता' कशी काय जोडली जाते? खूप विचित्र विषय आहे. मी कधीही भरकटेन अशी भीती वाटतेय. त्यामुळे पुढच्या परिच्छेदात संपवायचा प्रयत्न करतो.

कुठून कुठे फिरून आलो मी. स्थानिक नावं, त्याच्याशी जोडलेला अभिमान, नावांशी जोडलेली अस्मिता, देशी विदेशी कंपन्या, आपली स्वतःलाच कमी लेखायची वृत्ती, परकीय नावं आणि परकीय वस्तू जास्त चांगल्या असल्याचा आपला ग्रह. छ्या. एव्हढं सगळं लिहूनही अजून खूप काही लिहायचं बाकी आहे असं वाटतंय. नावात किती किती काय काय आहे.

टीप - लेखाचं 'नाव' नीट पाहिल्यास कळेल, शेवटी प्रश्नचिन्ह नाहीये. एका विरामचिन्हाने 'नावात काय आहे' ह्याची व्याख्यासुद्धा बदलली!

छलकेमिस्ट्री - काजू (लय भारी) चारोळीकर

मी काजू चारोळीकरला पहिल्यांदा कधी भेटलो ते नक्की स्मरत नाही. पण कालौघात आमच्यामध्ये मैत्रीचा घट्ट बंध निर्माण झाला. काजू चारचौघांसारखाच, पण प्रचंड आत्मविश्वास असलेला मनुष्य. आम्ही कदाचित कुठल्याश्या फाईव्ह स्टार हॉटेलात कुठल्यातरी मंत्र्याच्या पार्टीतच पहिल्यांदा भेटलो असू. कारण मी जेव्हापासून पाहतोय, तेव्हापासून काजू मराठी पेज थ्री पार्ट्यांमध्ये काजू कतर्‍या उडवतानांच दिसतो. कदाचित माझ्या क्षीण स्मृतीचा परिणाम असेल. पण इतक्या मोठमोठ्या लोकांमध्ये उठणं बसणं होतं माझं, की काजूसारख्या अनेकांना तपशीलात लक्षात ठेवणं अवघड होऊन बसतं.

काजू पोटापाण्यासाठी काय करतो, हे माझ्यासाठी शरद पवार नक्की काय आहेत? ह्याहून मोठं कोडं आहे. पण तो सहसा सगळ्यांना लेखक असल्याचं सांगतो. आता तो सांगतो म्हणजे आपण विश्वास ठेवणं भाग आहे. बाकी, तो मुंबईतल्या सगळ्या हेवीवेट नेत्यांबरोबर विविध उंची रेस्टॉरंंट्समध्ये जेवण, किंवा गोवा पोर्तुगीजा वगैरे किंवा तत्सम ठिकाणच्या मराठी पेज थ्री पार्ट्यांमध्ये विविध सेलिब्रेटींबरोबर फोटोजमध्ये हातात जेवणाचं ताट किंवा मद्याचा प्याला घेऊन येणं असले जोडधंदेही करतो. आणि हो, टेलिव्हिजनवर रोजच्या रोज नेम केल्यागत कुणाची तरी मुलाखत घ्यायचा कार्यक्रमही तो मध्ये करायचा. बाकी त्याचं मुलाखत घेण्याचं कसब इतकं नामी आहे, की तो मुलाखत घेतोय की देतोय हे ना मुलाखत देणार्‍याला कळतं, ना प्रेक्षकांना! एकंदर एकदम कलंदर माणूस आहे माझा मित्र.

हो काजूला माझा मित्रच मानतो मी. आणि कदाचित तोही मानत असावा. कारण अजून, त्याच्या "मला *** बनवल्याची गोष्ट" मध्ये माझं नाव आल्याची खबर मला लागली नाहीये. हो, पण त्यानं अजून माझ्याबरोबरची त्याची केमिस्ट्रीही लिहून मासिकात छापली नाहीये हे ही तितकंच खरं! पण माझ्यावर अजून कसले भ्रष्टाचाराचे आरोप झालेले नाहीत, अजून माझी प्रतिमा स्वच्छ आहे, कुठल्याही प्रकारची गुंडगिरी अथवा कुकर्म माझ्या हातनं झाल्याचं कुठे छापून आलेलं नाही आणि महत्वाचं म्हणजे अजून जनतेमध्ये माझ्याबद्दल गैर(!)समज नाहीयेत की ज्यासाठी काजूला माझ्या मैत्रीखातर माझ्या बचावार्थ लेखणी उचलायची गरज पडावी. बहुधा हेच कारण असावं. पण तरीही मी मात्र त्याच्याबद्दल लिहिणार आहे. कारण हल्ली त्याच्या लेखनशैलीवर आणि मुख्यत्वेकरून प्रथम पुरूषी एकवचनी लेखनशैलीवर फारच टीका होतेय. आत्मकेंद्रित लिखाणाचा उथळ आरोप त्याला बिचार्‍याला इतका झोंबला की त्यानं स्वतःचीच स्वतःबरोबरची आत्मकेमिस्ट्री लिहून टाकली.

त्या दिवशी मी आणि सूरराज ताज च्या रेस्त्राँ मध्ये बसून बियर घेत होतो. आता सूरराज पडला मराठीहृदयांचा राजा (स्वघोषित का असेना). त्यामुळे त्यादिवशी चर्चेचा विषय हाच होता, की मराठी तरूणांना बियरच्या बाटल्या फुकट दिल्या गेल्या पाहिजेत. जेणेकरून त्यांचं आध्यात्मिक उत्थान होऊ शकतं. एव्हढ्यात तिकडून काजू फुणफुणत आला. मी नुकत्याच चाललेल्या ठरावाला अनुसरून एक बाटली त्याच्याकडे सरकवली.

तर तो म्हणायला लागला की, "हल्ली लोक फारच उथळ झालेत. आत्मकेंद्रित आणि उथळ साहित्यातला फरकच कळत नाही त्यांना."

मी म्हटलं काय झालं बाबा. तर सांगायला लागला, "अरे मी हाडाचा लेखक आहे. मी लेखणी कुणाला अर्पण नाही केली. मी स्वतःसाठी लिहितो. कुणाच्या बापाचा नोकर नाहीये मी."

सूरराजला अंमळ जास्त झाली होती, "अरे एक सांग, त्यादिवशी त्या संपादकाकडून मानधनाचा चेक आला नाही म्हणत होतास, तो आला का रे?"

काजू उसळणार होता, पण मी खारवलेले काजू त्याच्या दिशेने सरकवत सूरराजला म्हणालो, "बाबा, विषय काय तू बोलतोयस काय? तो स्वतःसाठी लिहितो रे, मानधन वगैरे दुय्यम आहे." मग पुन्हा काजूकडे वळलो, तो खारवलेल्या काजूंचा बकाणा भरत होता. "तू बोल रे पुढे काय झालं."

"अरे काय आहे ना, लोकांनी वपु वाचले नाहीयेत. वपु म्हणतात, "ऍज यू गो ऑन रायटिंग मोअर ऍन्ड मोअर पर्सनल, इट बिकम्स मोअर ऍन्ड मोअर युनिव्हर्सल." म्हणजेच तुम्ही जितके आत्मकेंद्रित लिहाल, तितकं ते वैश्विक होत जाईल."

"तुझ्यायला, तुझ्या *** काय छापखान्याचा खिळा शिरलाय काय?" सूरराज हाताबाहेर चालला होता. मी काजूला गप्प बसायची खूण केली आणि साहेबांच्या बाहेरच उभ्या असलेल्या सहकार्‍यांना बोलावलं. पण मग आम्ही दोघांनी मागे थांबणं म्हणजे बिलाचे वांधे झाले असते, म्हणून साहेबांच्या सहकार्‍याला काऊंटरकडे पाठवून आम्ही दोघेच साहेबांना गाडीपर्यंत सोडायला गेलो.

त्यानंतर माझी काजूशी दुसर्‍याच दिवशी सकाळी योगायोगानं पुन्हा गाठ पडली. ठाण्याला एका होर्डिंगसाठी फेमस नेत्याच्या होर्डिंगखाली आम्ही दोघे भेटलो. होर्डिंगवरचे नेतेही काजूकडे कौतुकाने बघत असल्याचा मला भास झाला. मग त्याने त्याचं रडगाणं पुन्हा सुरू केलं.

"लोकांना प्लास्टिकचं लिखाण हवंय. सेंद्रिय लिखाण नकोय. सगळं कसं न अनुभवलेलं, आणि पुस्तकी. खरंखुरं आतल्या माणसाचं लिखाण नकोय. मी लिहितो तेव्हा माझा विषय असलेली व्यक्ती माझ्या हातून लिहून घेते."

मी म्हटलं, "हे सिक्रेट तू असंच सांगणार लोकांना?" मी आश्चर्याने म्हटलं.

तो एकदम गडबडला, "अरे म्हणजे माझ्यावर गारूड होतं आणि आपोआपच लिहिलं जातं. एखाद्यानं सिनेमाचं परीक्षण लिहावं तसं, गुणदोषांसकट."

"बाकी हल्ली सिनेमा परीक्षणंसुद्धा विकतच घेतलेली असतात म्हणा." मी सहज म्हटलं. "असो चल एक एक चहा घेऊ या." मी टपरीकडे इशारा केला.

"नको अरे, मला बुद्धवला भेटायला जायचंय, ओबेरॉयच्या कॉफी शॉपमध्ये!" त्याच्या चेहर्‍यावर टपरीचा तिटकारा जाणवत होता.

"बरं चल मी पण येतो, बर्‍याच दिवसांत बुद्धवलाही भेटलो नाहीये." (फुकट सकाळचा चहा एसी हॉटेलात सुटत असेल, तर कोण नाही म्हणेल.)

"तुला सांगतो, हा हितेश पक्का बापावर गेलाय." बुद्धव जाम वैतागला होता.

"अरे तुला वाटतो तसा नाहीये रे हितेश. मला दिसलेला हितेश आणि जगाला दिसतो तो हितेश वेगळा आहे." काजू कळकळीनं सांगत होता. मला राजकारणातलं जास्त कळत नसल्यानं मी गप्प बसून कपुच्चिनो असं नाव देऊन दिली जाणारी भंगार, कडू अशी कॉफी घशाखाली ढकलत होतो.

"तू साला पक्का हरामी आहेस. तुला सगळेच लोक वेगळे दिसतात. तू काय जन्मजात लेन्सेस लावून आलाय का डोळ्यांत. च्यायला, कुणीही तुला काहीही वाटतो. आणि निर्लज्जासारखा जगभर बोंबलत फिरतोस तेच." बुद्धव जेन्युईनली भडकला होता. "परवा काय तर म्हणे 'तो तरूण उद्योजक इमानदार आहे, त्याने घोटाळा केलेला असूच शकत नाही.' अरे *** तुला सांगून घोटाळा करणार का रे तो. जगाने पाहिले पेपर्स आणि तू काय चित्रगुप्त आहेस काय?"

माझ्या हातातला कप थिजला होता (ऍक्च्युअली हात थिजला होता). आणि डोळे काजूवर खिळले होते. पण काजू अनपेक्षितपणे शांत होता. त्याचं ट्रेडमार्क खळीवालं हास्य अजूनही त्याच्या चेहर्‍यावर विलसत होतं.

"रिलॅक्स बुद्धव, तुम्हा दोघांच्या भांडणात मी सूर्‍याची बाजू घेतली, तेव्हापासून तू असाच चिडतोस नेहमी. आता तुझे सगळे शत्रू माझे मित्र आहेत त्याला मी काय करू. पण तुलाही मी माझा मित्रच मानतो."

"खूप उपकार झाले माझ्यावर." म्हणून बुद्धव तसाच उठून निघून गेला. आता आली का पंचाईत. मी मॉर्निंग वॉकला निघालो होतो, त्यामुळे जवळ पैसे नव्हते. मग मी धावत बुद्धवला समजावायच्या मिषाने ," अरे बुद्धव ऐकून तर घे." वगैरे पुटपुटत गेलो. बाहेर आलो आणि चुपचाप टॅक्सी पकडली.

काजू नेहमीच मला असल्या गोंधळांमध्ये टाकतो. परवाच मी एका ऑर्किडमध्ये कुठल्याश्या पार्टीला गेलो होतो. तर काजू तिथेही हजर. मी शेजारी बसलेल्या ललनेच्या लिप्स्टिकचा रंग लाल आहे की काळा, हे अतिमंद प्रकाशामुळे कळत नसल्याने नीट निरखत होतो.

मी मद्याचा प्याला ओठांना लावणार (स्वतःच्या) एव्हढ्यात हा, "मी काय मुका नाहीये!"

मी एकदम दचकलो आणि माझ्या ग्लासातलं मद्य तिच्या अंगावर सांडता सांडता राहिलं. नशीब, नाहीतर गाल लाल आणि डोळे काळे अश्या आविर्भावात मी फारसा चांगला दिसत नाही.

"आता काय नवीन?" मी खरं तर वैतागलो होतो.

"अरे त्या टीका करणार्‍याला उत्तर दिलं मी. स्वतःवरच लेख लिहिला."

"छान!"

"अरे, मी लिहिलं, की अरे स्वतःच्या आईबद्दलही लेख लिहिताना मी गुणदोषांसकट लिहिला. उगाच कुणाची लाल करणार्‍यातला मी नाही. मी आत्मकेंद्रित लिहितो म्हणजे माझे स्वतःचे अनुभव लिहितो. आता आहेत माझ्या थोरामोठ्यांशी ओळखी त्याला मी काय करू. मी माझी लेखणी कुणाला वाहिली नाही. लेखणी कुणाच्यातरी चरणी वाहणारे संपादकही तुला जागोजाग दिसतील आणि तेही माझे परममित्र. पण मैत्री आपल्याजागी लेखणी आपल्याजागी. लिहिताना मी पूर्वग्रहांना फाट्यावर मारतो. मी कधीकधी स्वतःच्याचसुद्धा फाट्यावर मारतो." हे मद्य मी बरेचदा प्यायलं होतं. त्यामुळे, मला आता मद्याला चवच लागत नव्हती. मी ग्लास ठेवून दिला.

"अरे तुला सांगतो, तुकारामांनीही असंच लिहिलं, तेंडुलकरांनी असंच लिहिलं. त्यांना समाजानं वाळित टाकलं."

"कोण? सचिन तेंडुलकरनं कधी पुस्तक लिहिलं? तो साहित्य सहवासात राहायचा ते ठाऊके, पण त्यानेही लिहिलंय?"

"अबे विजय तेंडुलकरांची गोष्ट करतोय मी. तुम्ही बूर्झ्वा लोकांनी, क्रिकेट ह्या साम्राज्यवादी खेळाला डोक्यावर घेतलंय. आणि एका ग्लॅडियेटरला देव मानता तुम्ही."

"हे बघ मित्रा, आत्ता आपण एका क्रिकेटरच्याच पार्टीसाठी आलोय, तेव्हा जरा आवरा." मी शांतपणे म्हणालो.

"ओह्ह, पण ऐक तर. मी पुढे लिहिलं, की मी सेंद्रिय लिहितो. प्लास्टिक लिहित नाही. ज्यामुळे माझ्या लिखाणाचा जगाला त्रास होणार नाही. उलट प्लॅस्टिकच्या लिखाणाचा होईल. आजपासून १००-२०० वर्षांनी जेव्हा उत्खनन होईल, तेव्हा हेच लिखाण सापडेल, आपली संस्कृती जगाला सांगेल."

"अरे, पण जर तुझं सेंद्रिय असेल, तर डिकम्पोज नाही का होणार? प्लास्टिकचंच राहिल ना हजारो वर्षं." मी व्हॅलिड डाऊट विचारला.

"अरे तसं नाही रे. म्हणायची पद्धत आहे. तुला नाही कळायचं. मी स्वतःचे अनुभव लिहितो. उगाच कुणीतरी आयुष्य सदाशिव पेठेत काढलेल्याने, "तो मद्याचे प्याल्यांवर प्याले रिचवत होता." असली वाक्य लिहायची, ह्याल काही अर्थ आहे का सांग? "

"सचिन तेंडुलकर कसा खेळतो हे सांगायला तुम्हाला स्वतः खेळावं नाही लागत." मी बोलून गेलो.

तसा तो खवळला, "तू मुद्दा समजून घेत नाहीयेस."

मी म्हटलं ओके. असं म्हणून मी उठलो आणि बारकडे दुसरं मद्य आणायला गेलो. काजू आता माझ्या शेजारी बसलेल्या ललनेशी बोलायला लागला.

मी परतलो, तेव्हा तो तिला, त्याच्या आणि अमिताभ बच्चनच्या भेटीबद्दल सांगत होता आणि ती उत्सुकतेनं ऐकत होती.

"साला बोलबच्चन." मी मनाशीच म्हणालो आणि दुसर्‍या टेबलाकडे निघालो.

असा हा आमचा काजू. हाडाचा लेखक. आणि तेव्हढाच भारी सोशल ऍनिमल. तो सगळ्यांनाच ओळखतो. अहो परवा, मी इंग्लंडच्या पंतप्रधान कॅमेरॉनला भेटायला म्हणून गेलो (तो भारत दौर्‍यावर आहे सध्या) , तेव्हा हा तिथे दिसतोय की काय म्हणून माझी नजर सारखी भिरभिरत होती. त्याच्या अनेक गुणांमुळेच त्याला आम्हा मित्रमंडळींमध्ये 'लय भारी' हे टोपणनाव पडलंय. पण तो नावाला जागतो हे मात्र खरं.

बाकी, तो कुठेही भेटतो आणि छळ छळ छळतो म्हणून मी हा लेख लिहिला नाही. तर त्याच्या केमिस्ट्रीवरून, सुसंस्कृत म्हणवल्या जाणार्‍या लोकांकडून तुकाराम महाराजाचा झाला त्याप्रमाणेच आमच्या 'लय भारी' मित्राचा जो छळ चाललाय, त्यासाठीच 'छलकेमिस्ट्री'चा हा लेखप्रपंच मी केला. ह्यापुढे मात्र लिहिणार नाही. नाहीतर लोक म्हणतील, मित्रांची लफडी झाकण्यासाठीचा पेड जर्नलिझम (विकत पत्रकारिता) करतोय म्हणून!

कविता/गीतांचे स्वैर (!) अनुवाद - एक ब्लॉगर्स खो-खो

आज मी जो प्रकार करतोय, तो मी ह्यापूर्वी कधीच केलेला नाही. कविता किंवा गीतांचा अनुवाद. पण साक्षात यॉनिंग डॉगनं खो दिल्यावर माझ्याकडे काही पर्यायच नव्हता. तरीसुद्धा, हपिसातल्या कार्यबाहुल्यामुळे माझं बाहुलं झालं होतं, ज्या कारणे मी तीन दिवस उशीर करण्याची गुस्ताख़ी केलीच. असो. तर ब्लॉगर्स खो-खो च्या नियमाप्रमाणे मी दोन (हा अत्याचार आहे हे आधीच मान्य करून) मराठीशिवाय दुसर्‍या भाषांतल्या गाण्यांचे स्वैर(!) अनुवाद केलेत. ते जर गोड मानून घेण्याइतपतही नसतील, तर भाषांतरित विडंबनं म्हणून मानून घ्या आणि जर तितपतही नसतील, तर मी विटंबना केलीय असं समजून चार शिव्या (मनातल्या मनात) हासडून सोडून द्या!

आणि हो आपापल्या जबाबदारीवर वाचा.

१. मूळ गाणं - आजा तू बैठ जा सायकल पे

मूळ गायक/लेखक - अल्ताफ राजा (होय मी ह्याचा फॅन आहे)

सिनेमा (होय हे गाण सिनेमात होतं) - परदेसी (जास्त खोलात शिरू नये)

अथ -

आजा तू बैठ जा सायकल पे,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ।।ध्रु॥

अंजानी है ये डगर, अंजाने रास्ते,

लाया हूं मैं दिलकी सायकल तेरे वास्ते,

जरा आंख मिला, नजरोंसे पिला,

मेरे प्यार का दे तू कुछ तो सिला,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ।।ध्रु॥


लाख बचना चाहा फिरभी दिलबर जानी,

मेरी जवानी से टकरा गयी तेरी शोख़ जवानी,

इस सायकल में ब्रेक नहीं हैं, ओ पगली दीवानी,

यूंही करती रहना तू नादानी पे नादानी,

रोजाना आते जाते, तू दोस्ती के नाते,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ॥ध्रु॥


देख के तुझको ना जाने क्यूं सायकल के पहिये फडके,

अरमानों के छर्रे इसकी चेन में आके धडके,

तुझको आवाज़ें देती हैं प्रेम नगर की सडकें,

ये टेढे मेढे रास्ते, चलूं मैं हसतें हसतें,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ॥ध्रु॥


अपने आगे चलने वाले पीछे मैने छोडे,

तेरी खातिर मैने जाने कितने सिग्नल तोडे,

चौराहे के बीच सिपाहॉ खडा रहा मुंह मोडे,

काश तू मेरे इस दिल की सायकल से रिश्ता जोडे,

तू परियों की रानी, तू मेरी जिंदगानी,

आजा तू बैठ जा सायकल पे ॥ध्रु॥

टीप : कृपया अल्ताफ राजाच्या गाण्याला चाल लावण्याचा निष्फळ प्रयत्न करू नका, यमक वगैरे शोधू नका. त्याच्या गाण्यांना गेय अशी चाल फक्त तोच लावू जाणे.

स्वैर (!) अनुवाद -

ये ना बसायला सायकलवर

ये ना बसायला सायकलवर॥ध्रु॥

अनोळखी वळणं, अनोळखी रस्त्यांसाठी

आणलीय हृदयाची सायकल, तुझ्याचसाठी

जराशी नेत्रपल्लवी, नजरेची ती एक खुमारी;

एव्हढंच माझ्या प्रेमाच्या परताव्याखातर।

ये ना बसायला सायकलवर ॥ध्रु॥


कितीही करशील प्रयत्न तू टाळायचे,

होणारच आपले मिलन जे आहे व्हायचे,

ह्या सायकलीला ब्रेकच नाहीत गं वेडाबाई,

अशीच करत राहा तू गं आपली मनमानी,

नेहमीच्याच ठरलेल्या त्या रस्त्यावर

ये ना बसायला सायकलवर ॥ध्रु॥


बघून तुला का सायकलची चाकं फडफडू लागतात,

इच्छांचे धागे हिच्या साखळीत गुरफटू लागतात,

प्रेमनगराचे मार्ग तुजला हाकारू लागतात,

मी चाललोय ह्या अवघड वाटेवर, तुझ्याचखातर

ये ना बसायला सायकलवर॥ध्रु॥


पुढच्यांना गं मी केव्हाच माझ्या मागे टाकलंय,

ह्या सगळ्यांत न जाणे किती सिग्नल तोडलेत,

चौकात तोंड फिरवून उभारलाय पहा हवालदार,

तू माझ्या सायकलीशी नातं कधी जोडणार,

तू अप्सराच जणू, आयुष्य ओवाळलं तुझ्यावर,

ये ना बसायला सायकलवर॥ध्रु॥

इति.


२. मूळ गाणं - Careless Whisper

मूळ गायक/लेखक - George Michael

अथ -

I Feel So Unsure
As i take your hand
And lead you to the dance floor
As the music dies
Something in your eyes
Calls to mind a silver screen
And all its sad goodbyes

I'm never gonna dance again
Guilty feet have got no rhythm
Though it's easy to pretend
I know you're not a fool
I should have known better than to cheat a friend
And waste a chance that i've been given
So i'm never gonna dance again
The way i danced with you

Time can never mend
The careless whisper of a good friend
To the heart and mind
Ignorance is kind
There's no comfort in the truth
Pain is all you'll find

Tonight the music seems so loud
I wish that we could lose this crowd
Maybe it's better this way
We'd hurt each other with the things we want to say
We could have been so good together
We could have lived this dance forever
But now who's gonna dance with me
Please stay

Now that you've gone
Now that you've gone
Now that you've gone
Was what i did so wrong
So wrong that you had to leave me alone


स्वैर (!) अनुवाद -

मला इतकं विचित्र वाटतंय,

तुझा हात हातात घेऊन नृत्यमंचाकडे जाताना,

जसजसं संगीत शांत होतंय,

तुझ्या डोळ्यातले काही भाव,

मला चंदेरी दुनिया आणि तिथल्या ताटातूटींची आठवण करून देतात


मी पुन्हा कधीच नाचणार नाही,

कारण अपराधी पायांना ताल सापडत नाही,

तसं भासवणं सोपं आहे,

पण तू दूधखुळी नाहीस हे ही मी जाणून आहे,

मैत्रीत फसवाफसवी चालत नाही हे मला आधीच कळायला हवं होतं,

ही मिळालेली संधी घालवण्याआधीच,

त्यामुळेच मी कधीच नाचणार नाही,

जसा मी तुझ्याबरोबर नाचलो


काळाच्या मलमाने,

चांगल्या मित्रांच्या बेफिकिर वक्तव्यांनी झालेल्या जखमा भरून येत नाहीत,

अश्या वेळी अज्ञानात सुख असतं,

कारण सत्यामध्ये फक्त वेदनाच


आज हे संगीत कानांना खटकतंय,

तुला ह्या गर्दीपासून दूर घेऊन जावंसं वाटतंय,

पण कदाचित

आपण इथेच एकमेकांना दुखवून आपली मनं मोकळी करून घेऊ,

तेच बरं होईल,


आपण एकत्र असतो तर किती छान झालं असतं..

आपण हे नृत्यच कायम जगलो असतो,

पण आता माझ्याबरोबर कोण नाचणार, थांब ना!


आता तू गेलीच आहेस,

तर मला विचारायचंय, की मी जे केलं ते इतकं वाईट होतं का,

की ज्यामुळे तू मला असा एकटा टाकून गेलीस!

इति.

तळटीप - कुणाच्याही भावना दुखावल्या गेल्या असल्यास क्षमस्व. माझा पहिलाच गुन्हा असल्याने माफ करा.

माझा खो भाग्यश्रीताई आणि मीनलला. (हे करायचा मला अधिकार आहे की नाही हे ठाऊक नसूनही आपला एक {नेहमीप्रमाणे} आगाऊपणा.)

इट जस्ट कुड हॅव बीन हिज मास्टरपीस

आज खरं तर मी ब्लॉगविश्वातल्या वास्तव्यामुळे माझ्या भाषेवर पडलेल्या प्रभावावर आणि होणार्‍या दूरगामी परिणामांवर साधक बाधक चर्चा करणार होतो. पण झालं असं की अचानकच रस्त्यावर चालता चालता क्वेंटिन टॅरँटिनो दिसला.म्हणजे मी असा रस्त्यानं चाललो होतो. तेव्हा रस्त्यावरच्या एका कॅफेच्या समोरच मांडलेल्या एका टेबलाशेजारच्या खुर्चीत बसून तो कॉफी भुरकत होता. मी हर्षोल्हासाने ओरडलो, "आयला, टॅरँटिनो!"

त्याची नजर एकदम माझ्याकडे गेली, "गप्प तुझ्या...ओरडतो कसला, देईन एक थोतरीत ठेऊन." हो. हे चक्क टॅरँटिनो म्हणाला. विश्वास नाही बसत ना! माझा पण नाही बसला. पण मग त्यानं मला त्याच्यासमोर बसायची खूण केली आणि म्हणाला, "टेकवा बूड." मग खुर्चीत बसता बसता माझा विश्वासही बसला.

मी काही बोलायच्या आत तो म्हणाला, "हे बघ, इथे मला अजून कुणी ओळखलं नाही, तू कसं काय ओळखलंस? आणि हो आता ओळखलंयस ते ठीक, बोंबलून बभ्रा करू नकोस."

माझा बोलण्यासाठी उघडलेला आ तसाच वासलेला राहिला.

"अरे हो, तू संभ्रमात पडला असशील नाही का! अरे मी शिवाजी महाराजांवर चित्रपट बनवायचा विचार करतोय. त्याच्या रिसर्चसाठी मी मराठी शिकतोय!" तो डोळे मिचकावत म्हणाला. मी स्वतःला चिमटा काढणार, एव्हढ्यात त्याने अस्खलित इटालियनमध्ये आतल्या वेटरला ऑर्डर दिली, "उन कफ्फे!"

"अरे काही बोलशील की नाही. यू आर माय गेस्ट." त्याच्या शेवटच्या वाक्यात अमेरिकन ऍक्सेंट आली आणि माझा उठत असलेला विश्वास पुन्हा बसला.

"नाही, मी एकदम ऑस्ट्रक आहे यू सी."

"तिच्यायला, आम्ही लोक जितकं इंग्लिश बोलत नसू, तितकं तुम्ही मराठीत घोळून वापरता की रे!" तो.

"तुम्ही, पुणे सातार्‍याकडच्या कुणाकडून शिकलेले दिसता मराठी!"

"हू नोज, बीसाईड्स व्हॉट्स डिफरन्स डज इट मेक, ऍज लाँग ऍज आय कॅन कम्युनिकेट. धत्, तू मधेच इंग्लिश शब्द वापरून माझं बेअरिंग घालवलंस."

मी एक दीर्घ श्वास घेतला. "पण तुम्ही.."

"एक मिनिट भावा, तू म्हण..ते तुम्ही वगैरे जाम जड होतं!"

"कोल्हापूर..हंड्रेड पर्सेंट!"

"च्यायला, तू अजून तिथेच अडकलायस काय? विचारतो मी उद्या माझ्या ट्यूटरला."

"बरं मी काय म्हणतो, तू खरंच शिवाजी महाराजांवर सिनेमा बनवणार आहेस?"

"मग काय झक मारायला मराठी शिकतोय मी?" तो थोडा खवळला.

"नाही, तसं नव्हतं म्हणायचं मला." एव्हढ्यात माझी एस्प्रेसो आली. "म्हणजे, माझा विश्वास बसत नाहीय अजून, बाकी काही नाही."

"का? विश्वास न बसायला काय झालं? मी हिटलरसारख्या राक्षसावर सिनेमा बनवू शकतो, तर शिवाजी महाराजांसारख्या महान नेत्यावर नाही बनवू शकत?"

"पण 'इन्ग्लोरियस बास्टर्डस' हिटलरवर कुठे होता?"

"पण हा सुद्धा शिवाजी महाराजांचा बॅकड्रॉप घेऊनच बनवणार आहे मी! मी कधीच बायोपिक बनवत नाही. त्या काळाच्या बॅकड्रॉपवर एक फिक्शनल स्टोरी बनवणार!"

"झकास!" मी कॉफीचा कप तोंडाला लावला.

"पण मला एक कळत नाही, मेक्सिकन स्टँडऑफचा कन्सेप्ट मी तलवारी घेऊन कसा एग्झिक्यूट करू!"

मी एका कडू घोटाबरोबर कॉफी संपवली. "मेक्सिकन स्टँडऑफ? शिवाजी महाराजांच्या काळात?"

"यप्प."

"बघ बाबा. एक आयडिया आहे तशी! आदिलशाह, निजामशाह आणि औरंगजेबाचे सरदार किंवा स्वतः तेच एकमेकांवर तलवारी रोखून उभे आहेत, असं काहीसं दाखवता येईल."

तो विचारात गढल्यागत वाटला. "पण एग्झिक्यूट कसा होईल?"

"ह्म्म. म्हणजे बघ, एकजण बाजूच्याचा डावा हात तोडेल, तो त्याच्या बाजूच्याचा, असं करत सगळ्यांचे एकएक हात तुटतील."

"मग, तलवारी तश्याच राहतील ना बे!"

"नागपूरकर आहे वाटतं!"

"तुझ्यायला, उद्या विचारून सांगतो म्हटलं ना तुला!"

"सॉरी! हां तलवारी राहतील ते खरं, मग असं करू ना डाव्या हाता ऐवजी डायरेक्ट मुंडकंच उडवू देत एकामेकांचं!"

"गुड आयडिया! पण एक मिनिट, मुंडकं उडवल्यावर तो पुढच्याचं कसं उडवेल!"

"स्प्लिट सेकंड्स मध्ये रे! आणि तसेही आमच्यात बिना मुंडक्याचे सरदार लढतात ह्याचे पुरावे आहेत!"

"ओके! एक मोठा प्रॉब्लेम सॉल्व्ह केलास तू! बिना मेक्सिकन स्टँडऑफ, मला सिनेमा परिपूर्ण वाटतच नाही!"

"पण तू एग्झॅक्टली काय दाखवणार आहेस! म्हणजे, इन्ग्लोरियस बास्टर्डस मध्ये कसं पूर्ण फिक्शनल स्टोरी होती. त्या टाईप का?"

"नाही, म्हणजे एव्हढी पण विअर्डली फिक्शनल नसेल! इतिहास बदलणारी वगैरे तर बिलकुल नसेल."

"दॅट्स बेटर, आमच्या इथे इतिहास बदलणारं काहीच चालत नाही. तुझ्या स्टोरीत तसं काही असल्याची कुणाला भनक जरी लागली असती ना. सिनेमावर बॅन लागला असता. चार दोन बसा जळल्या असत्या. आणि तुला मदत करणार्‍या इंडियन लोकांच्या घरावर दगडफेक झाली असती."

"कैच्याकै!"

"तू गुगल बझवरही येतोस का अधूनमधून?"

"तुला विषय फालतू भरकटवायची वाईट खोड आहे!"

"सॉरी अगेन! अरे खरंच असं होतं आमच्यात. शिवाजी महाराज हे आमचं सर्वोच्च दैवत आहेत आणि त्याचा अपमान आम्ही सहन करून घेत नाही!"

"अरे पण अपमानास्पद काहीच दाखवणार नाही उगाच. आणि समजा मी काही ऑब्जेक्शनेबल दाखवलंच तरी त्याची शिक्षा मला रिसर्चला मदत करणार्‍यांना का?"

"त्याचं उत्तर नाही. कुणालातरी मारायचं ते असं. बाकी ते एका विशिष्ट उच्च म्हणवल्या जाणार्‍या जातीचे असतील तर बेस्टच. मग तर चौकात फोडतील त्यांना. एनीवे, तू स्टोरी काय घेतोयस एग्झॅक्टली!"

"कसं आहे, एक मावळा आणि एक मुघल शिपाई दोघेजण जंगला हरवलेत."

"म्हणजे चॅप्टर वन."

"येस. द लॉस्ट सेपॉय! ते दोघे वेगवेगळे हरवलेत. आणि मग ते कसे मार्गक्रमणा करतात. जंगली श्वापदांपासून वाचतात आणि थोड्या वेळाने एकमेकांसमोर येतात. मुघल सैनिक भाला टाकून दयेची भीक मागायला लागतो. मावळाही मोठ्या मनाने माफ करतो आणि दोघे एकत्र रात्रीसाठी आसरा शोधायला लागतात. एन्ड ऑफ चॅप्टर वन!"

"ब्रिलियंट."

"थँक्स. मग दुसरा चॅप्टर. द स्पाय! शिवाजी महाराजांच्या मावळ्यांनी एक हेर शोधून काढलाय, ज्यामुळे पुढे होणार्‍या मोठ्या घातपाताची खबर लागलीय! त्याला दरबारात राजांसमोर हजर केलं गेलंय! शिवाजी महाराज तिथे त्याच्याशी एकदम सहानूभूतीपूर्वक बोलतात. त्याची पार्श्वभूमी, कुठल्या परिस्थितीमुळे त्यानं हे केलं, हे सगळं त्यांच्या महान ग्रेस(कवी नव्हे) ने विचारतात आणि मोठ्या मनाने त्याला माफही करतात, तेही आता ते सांगतील ती माहिती शत्रूपर्यंत पोहोचवायच्या बोलीवर."

"ऑसम."

"चॅप्टर थ्री. मचाण. ते दोन हरवलेले सैनिक मचाणावर बसलेत. त्यांनी रात्रीसाठी मचाणाचा आश्रय घेतलाय. मावळ्याजवळ असलेली थोडीशी दारू आणि मुघल शिपायाजवळ असलेला हुक्का आपापसात शेअर करत ते दोघे चर्चा करताहेत."

"यार, हा तुझा फेव्हरेट टेवल सिक्वेन्स येतोय. तू नेहमी वापरतोस. रिझर्व्हॉयर डॉग्समध्ये स्टार्टिंगचा "टिप, वेटर आणि लाईक अ व्हर्जिन", पल्प फिक्शनमध्ये तर मुबलक होते आणि इन्ग्लोरियसमध्ये "बेसमेंट बार"चा सीन."

"तू साला माझे पिक्चर सही स्टडी करतो हां. तुझ्याशी ही चर्चा करून मी चुकलो नाहीये."

"थँक्स!" मी एकदम लाजलो.

"तर ते दोघे बोलत बसलेत. हळूहळू नशेचा अंमल चढायला लागलाय. त्यांची चर्चा लावणी, तमाशा इथपासून सुरू होऊन ती पार घोडेस्वारीचे फाईन पॉईंट्स इथवर येते. मग एकदम त्यांची गाडी, शिकारीवर पोहोचते. तेव्हा दोघे जण आपले एक एक पराक्रम सांगायला लागतात. इथे आपण त्या दोघांच्या स्टोरीजचं पिक्चरायजेशन त्यांच्या नजरेतून करायचं! मग अचानक खर्‍याखुर्‍या वाघाची डरकाळी ऐकू येते. आता मावळा म्हणतो आपण एक खेळ खेळूया!"

"क्लास ऍक्ट! इथेच चॅप्टर फिनिश?

"नाही, मावळा म्हणतो, 'हे बघ आपण खाली उतरायचं आणि एक सरळ रेषेत चालायचं, ज्याला जास्त नशा झालाय, तो खालीच थांबणार आणि वाघाची शिकार करून दाखवणार!' मुघल सैनिक म्हणतो ठीक! ते दोघेजण खाली उतरतात आणि मावळा एक दगड आणून रेष ओढतो. ऍपॅरन्टली मावळा जास्त झिंगलेला दिसतोय. कारण रेष वाकडी येते. मुघल सैनिक थोडासा गालातच हसतो आणि म्हणतो,' हट, ही बघ सरळ रेष' आणि एक दोरी काढून जमिनीवर ठेवतो. मावळा म्हणतो 'ठीक!' चॅप्टर फिनिश!"

"आता?"

"चॅप्टर फोर. द रिटालियेशन! शिवाजी महाराज आपल्या सल्लागार मंडळाबरोबर बसून मसलत करताहेत. फितुरीबद्दल घ्यायची नवी भूमिका आणि फितुरीचं समूळ उच्चाटन करण्यासाठी सगळ्या सैनिकांपासून सगळ्याच रयतेच्या बर्‍या-वाईट परिस्थितीबद्दल एक साधक बाधक चर्चा होते. डिटेल्स आपण काही बखरी पाहून डायलॉग रायटरबरोबर वर्क आऊट करू. मग ते पुढे आत्ताच्या सिच्युएशनची चर्चा करतात. ह्या पकडल्या गेलेल्या फितुराकडून कश्या प्रकारे शत्रूला चुकीची माहिती पुरवायची, जेणेकरून महाराज आहेत ह्या मिषाने त्यांनी एका मोर्च्यावर गाफिल समजून हल्ला करावा आणि मग चहूबाजूनी दडून बसलेल्या मावळ्यांनी त्यांच्या पूर्ण तुकडीला कसं नेस्तनाबूत करायचं ह्याची पूर्ण नकाशासकट चर्चा होते. प्लॅन बनतो. मग महाराज जुलुमाने धर्मांतरित झालेल्यांना पुन्हा धर्मात घेण्याची व्यवस्था करण्याचे आदेश देतात आणि निघतात. त्यांच्या करारी चेहर्‍यावरच फेडिंग स्क्रीन! चॅप्टर फिनिश!"

"बेस्ट! हे मला पल्प फिक्शन आणि इन्ग्लोरिअसमध्ये जसा एक सामाजिक टच वाटतो त्या स्टाईल दिसतंय, मस्तच! बाय द वे, इन्ग्लोरिअसमधला किंग काँगचा पंच जबराट होता!"

"थँक्स. चॅप्टर फाईव्ह. द गेम. मावळा हळूहळू शांतपणे दोरीच्या कडेकडेने बरोब्बर सरळ रेषेत चालतो आणि विजयी मुद्रेने मुघल सैनिकाकडे पाहतो. तो चिंतेत पडतो. आता तो दोरीच्या दिशेने थोडासा भेलकांडत जायला लागतो एव्हढ्यात मागून आवाज येतो. "लाहौल विला कुवत, तूने शराब पी रख्खी है!"

दोघेही बिचकून कोण बोललं म्हणून पाहतात तर दुसरा एक मुघल सैनिक विस्कटलेल्या कपड्यांनीशी उभा असतो.

"अरे सय्यद तू. तू भी खो गया था क्या?" मावळ्याचा हात आपसूकच कंबरेच्या खंजीराकडे जातो.

तो आधीचा सैनिक म्हणतो, "अरे कुछ नही डर मत, ये कुछ नहीं करेगा!"

"क्यूं नही जरूर करूंगा. तू इस काफिर के साथ बैठके शराब पी रहा है, और मैं कुछ नहीं करूंगा?"

"अबे तू कौनसा पाक़ साफ़ है? तू भी तो उस कोठे पे जाता है, तो शराब में धुत होके गिरता है! दूसरे दिन सडक से उठाना पडता है तुझे!"

"तो उसमें क्या, उस कोठे पे तो सभी लोग जाते हैं!" आता हे कोण बोलिले बोला, म्हणून सगळ्यांनी वळून पाहिलं तर दोन कलाकारासारखे दिसणारे लोक उभे होते.

"आपकी तारीफ?" एक मुघल शिपाई विचारतो.

"मैं आदिलशाह के दरबार से हूं और ये जनाब निजामशाह के दरबार से, हम दोनो मुशायरे के लिये मुघल सल्तनत में आये थे! हमें धोखे से मारने की कोशिश की गयी और हम दोनो जान बचाके जंगल में आ गये।"

"तो हम से डर नहीं लगता?"

"नहीं, तुम दोनो तो इतने हत्यारबंद नही हो और वैसे भी, तुम भी फंसे हुए लगते हो।"

"तो क्या हुआ, सल्तनत के दुश्मन हमारे दुश्मन!"

"मेक्सिकन स्टँडऑफ!!!!!!!!!!" मी अशक्य उत्साहात ओरडलो. आजूबाजूच्या टेबलवरचे, रस्त्याने चालणारे लोकही माझ्याकडे पाहू लागले. क्वेंटिनही ओशाळला. मग मीही ओशाळलो.

"सॉरी, पुढे?"

"मग काय, मावळा सिच्युएशन बघतो आणि चटकन झाडावर चढतो. मनात म्हणतो, 'नशीब मी नशा चढल्याचं नुसतं नाटक करत होतो.' खाली हे पब्लिक एकमेकांची मुंडकी उडवतं. त्या शायर लोकांकडेही खंजीर असतात. थोड्या वेळाने वाघ येतो आणि शांतपणे जेवायला लागतो. वरती मावळा घोरत असतो."

"ऑसम! आता चॅप्टर सिक्स?"

"यप्प. अजून एक एक कॉफी मागवतो थांब." मग तो "दुए कफ्फे!" म्हणाला आणि पुढे,

"चॅप्टर सिक्स. द फेल्ड ऍम्बुश! मुघल सरदार दिलावर खां च्या तंबूत चर्चा चाललीय. त्यांना त्यांच्या नवा हेर भिकाजी सुळे उर्फ बिलावल शाह कडून महाराजांच्या एका छुप्या मोहिमेची खबर लागलीय. ते डिस्कस करताहेत की महाराज असलेल्या ह्या छोट्याश्या मोर्चावर कसं फुल थ्रॉटल आक्रमण करून त्यांना नेस्तनाबूत करायचं."

"वॉर सिक्वेन्सेस येणार वाटतं शेवटी."

"येस्स, नेव्हर ट्राईड दॅट बिफोर, प्रत्येक सिनेमात नवं काहीतरी यू सी. ते पण गोरिल्ला वॉरफेयर मजा येणार फुल. हां तर पुढे, दिलावर आपल्या पब्लिकला सांगतो, "आणि इथेच तो 'पहाड का चुव्वा सिवाजी खत्म.'"

"एक मिनिट एक मिनिट. हे चालायचं नाही. शिवाजी महाराजांनी शिवी देऊ शकत नाही."

"अरे पण शत्रू काय पोवाडे गाणार त्यांचे? त्यांच्या कारवायांमुळे मुघल किती फ्रस्ट्रेट झाले होते, ते रिफ्लेक्ट नको व्हायला? अरे आम्ही तर सिनेमात निगर वगैरे शब्द पण वापरतो रेसिस्ट कॅरॅक्टर दाखवण्यासाठी. इट्स क्वाईट ऑब्व्हियस!"

"अरे राजा, तिथे ऑब्व्हियस असेल रे! आमच्यात नाही चालणार. संभाजी ब्रिगेड म्हणेल की महाराजांचा अपमान झालाय. थिएटर्सवर दगडफेक होईल. तुझा तो शिक्षक, त्याच्या घरावर हल्ला होईल. माझी जात तर मला सॉफ्ट टार्गेट बनवते."

"अरे पण शिवाजी महाराज जाती पातीच्या पलिकडे होते."

"होते. आता नाहीयेत. त्यांना एका जातीनं हायजॅक केलंय. बाकीच्या जाती फक्त त्यांचे अपमानच करतात. आणि परदेशी लोकांनी तर बोलायचंच नाही बरं का? रिसर्च वगैरे करायचाच नाही. ज्या आम्हाला मान्य गोष्टी आहेत त्याच सत्य! जे सोयीचं तोच इतिहास!"

"राहिलं तर मग."

"अरे असं कसं, काढून टाक ना तो डायलॉग."

"असा कसा काढू. इट इस नेसेसरी. मी असा सिनेमा नाही बनवू शकत, स्क्रिप्ट कॉम्प्रोमाईज करून. तुला माहितीय, माझी प्रत्येक फ्रेम बोलते."

"अरे पण.." एव्हढ्यात माझा सेलफोन वाजायला लागला. मी खिशात शोधायला लागलो. मला मिळेना. आणि मला एकदम जाग आली. अलार्म वाजत होता. सकाळचे ६ वाजले होते. आकाशवाणीची शेवटची सभा संपली होती.

मी मनाशीच म्हटलं, "इट जस्ट कुड हॅव बीन हिज मास्टरपीस!"